- »■#(.

WE»

PC 2825

-&^&Mn

;*>£*^<

*P3#;

1902 T.l

■m?;m

PRESENTED TO

THE LIBRARY

BY PROFESSOR MILTON A. BUCHANAN

OF THE

DEPARTMENT OF ITALIAN AND SPANISH

1906-1946

■'v.

■ratfK.ttifid&L.'

ALTFRANZÖSISCHES

ÜBUNGSBUCH

ZUM GEBRAUCH BEI VORLESUNGEN UND SEMINARÜBUNGEN

HERAUSGEGEBEN VON

W. FOERSTER und K KOSCHWITZ

ERSTER TEIL

DIE ÄLTESTEN SPRACHDENKMÄLER

MIT ZWEI STEINDRUCKTAFELN

ZWEITE VERMEHRTE AUFLAGE

LEIPZIG

O. R. REIS LAND

1902

J

o>w1

vv2

21

Digitized by thjrl|iternet Archive

in ,2013 fi?02

http://archive.org/details/altfranzsischesb01foer

Aus der Vorrede zur ersten Auflage (1884).

Wie der Titel unserer Publikation anzeigt, legen wir den Fachgenossen keine Chrestomathie oder Anthologie, an denen es ja nicht fehlt, sondern ein Übungsbuch vor. Wir geben mithin keine chronologisch oder dem Inhalt der ausgewählten Stücke nach geordnete, litterarhistorische Sammlung kritisch hergestellter oder emendirter Texte, sondern eine Sammlung von rohen Materialien, wie sie als Grundlage zu Seminarübuhgen dienen sollen. Am klarsten wird über Zweck und Anlage unseres Buches der zweite noch aus- stehende Teil unterrichten , der ausser grösseren zu textkritischen Übungen geeigneten Stücken auch Materialien zu einer möglichst vollständigen und vielseitigen Durcharbeitung der wichtigsten altfranzösischen Dialekte an litterarischen Denkmälern gewähren soll, welchen sich als Anhang eine Auswahl der ältesten und charakteristischsten Urkunden der einzelnen Dialekte Nordfrankreichs anschliessen wird. Der Vollständigkeit halber werden auch fernerliegende Dialekte, die mit den französischen in irgend einem innigen Verhältnis stehen, wie das Anglonormannische, das sogenannte Francoprovenzalische und ähnliche hereinbezogen werden, weshalb bereits in das vorliegende Heft das Alexander- fragment aufgenommen worden ist.

Unsere zu historisch-philologischen Zwecken angelegte Sammlung konnte selbst- verständlich der ältesten Sprachdenkmäler nicht entraten. Da nun der grössere Teil der- selben in einer von der Kritik mit allgemeinem Beifall aufgenommenen Ausgabe vorlag, so wurde mit deren Verfasser, nachdem die Ausführung des ersten Teiles dieses Übungs- buches nahegerückt war (die definitive Besprechung mit den Herren Verlegern fand bereits früher November 1880 statt), eine Vereinbarung getroffen, auf Grund derer seine ,Les plus anciens monuments de la langue francaise1 in verbesserter und er- weiterter Gestalt in das vorliegende Übungsbuch aufgenommen wurden. Damit sollte, abgesehen davon , dass so eine bereits gethane Arbeit * icht unnützerweise wiederholt zu werden brauchte , auch eine materielle Konkurrenz vermieden werden ; doch wurde auf wiederholt geäusserte Wünsche und stets sich erneuernde Neubestellungen hin auch die Herstellung einer besonderen Ausgabe der Monuments*) beschlossen, deren Ankündigung freilich nicht hat verhindern können , dass von anderer Seite eine nochmalige Ausgabe derselben veranstaltet wurde. . . .

In Bezug auf die äussere Reproduktion der Texte wurde die in den Monuments durchgeführte und , wie die günstige Aufnahme des Büchleins zeigt, allgemein gebilligte diplomatische Reproduktion beibehalten, wiewohl wir derselben keinen besonderen Wert beilegen, da sie doch nicht im stände ist, die Handschriften genau wiederzugeben, und sie mit Beschreibung der mannigfaltigen äusserlichen, für die Textkritik wertlosen Einzel- heiten viel Raum wegnimmt

Es sei ferner schon hier bemerkt, dass kein Bruchstück aus dem Roland oder Christian aufgenommen werden soll, da es uns unerlässlich scheint, dass jeder Studierende diese Texte in extenso nach selbständigen Ausgaben durcharbeite. Doch sollen je nach Bedarf Supplementhefte nachfolgen, die, für spezielle Seminarkurse eingerichtet, denjenigen zu Hilfe kommen werden, die nicht das vollständige, ziemlich kostspielige Material sich anschaffen können. Ein solches Supplementheft für einen Semestralkursus ist jetzt bereits für das Rolandslied in Angriff genommen**). . . .

*) Les plus anciens monuments de la langue frangaise publies pour les cours ttniversitaires par Eduard Koschwitz. /. Textes diplomatigues. Sixieme edition revue et augmentee. Leipzig 1902. M. 1.20.

**) Es ist 1886 erschienen unter dem Titel: Altfranzösisches Übungshucb, Erstes Zusatzheft: Rolandmaterialien zusammengestellt von W. Foerster.

IV Vorrede.

Vorrede zur zweiten Auflage.

In dieser neuen Auflage ist an der bewährten Anlage des Buches nichts geändert worden , bis auf eine Verschiebung in der Reihenfolge der Texte, indem jetzt, den That- sachen wohl besser entsprechend, das Hohe Lied und die Stephansepistel hinter dem Alexiusleben stehen. Die Litteraturangaben sind bis zum heutigen Tag ergänzt, auch einige Kleinigkeiten gebessert worden. Neu kommen diesmal hinzu ein grösseres Stück aus dem ältesten Steinbuch und den Büchern der Könige , sowie das Glossar von Tours und das uns erhaltene Bruchstück des alten Osterspiels. Den Zwecken des Übungsbuches ent- sprechend sind diese Texte nicht in derselben Weise zum Abdruck gebracht. Während die beiden ersten die Handschrift fast getreu wiedergeben (die Könige möglichst genau bis auf wenige, hier aufgelöste Abkürzungen und das lange End-f, das Steinbuch schon mit der Scheidung von u : v und i : j und der Interpunkzion des Hg.), sind die beiden letzten Texte unverändert nach ihrer ersten Ausgabe wiedergegeben und die Lesungen der Hs. unter den Text verwiesen, so dass die gewöhnlichsten Fälle des Verlesens und die Besserung derselben so zur Erkenntnis kommen. Es braucht nicht nochmals hervor- gehoben zu werden , dass der typographischen Wiedergabe einer Handschrift gewisse Grenzen gesetzt sind : so kann sie die Worttrennung oft nur annäherungsweise und die Akzentstellen oft gar nicht wiedergeben. Es schreibt z. B. die Mazarinhds. der Könige out (habuit) meistens out ; aber es finden sich mehrere sichere out, und die vielen out, wo der Akzent zwischen o und u, bald dem o, bald dem u näher steht, konnten gar nicht wiedergegeben werden.

Schon in der ersten Auflage war gesagt worden, dass auch fernerliegende Denkmäler, die mit den französischen in irgend einem innigen Verhältnisse stehen, mit hereinbezogen werden sollen , wie denn das frankoprovenzalische Alexanderbruchstück dort bereits auf- genommen war. Diesmal ist noch die Appendix Probi sowie das alte lat.-gr. Glossärchen, die für die romanische Sprachgeschichte so wichtig sind und die jeder Romanist durch- genommen haben muss, hinzugefügt worden , sowie eine Auswahl der durch die Heimat des Vf. sich selbst empfehlenden Stellen aus dem Consentius. Endlich ist eine zweite Tafel neu hinzugekommen, welche die Eidschwüre und die Eulalia ganz und den Anfang der Passion und des Leodegar im Faksimile wiedergibt.

Ebenso ist bereits in der Vorrede zur ersten Auflage bemerkt worden, dass der kleine , noch ungedruckte Rest der Reichenauer Glossen für die romanische Sprachge- schichte ohne Belang ist. Da aber gleichwohl von mehrfacher Seite ein Abdruck des- selben gewünscht worden ist, so wird derselbe baldmöglichst in einer Zeitschrift erscheinen. Hier sollen einige Nachträge folgen :

Sp. 21, 898 vgl. A. Mussana Jahrb. VII, 119 und G. Paris in den Anm. zu Bauers Übersetzung von D. Sp. 37, Z. 38 füge hinzu: R. Koegel, Geschichte der deutschen Litteratur I. Band, 2. Teil, Strassburg 1897. S. 502 506. Sp. 44, 230 spähe] bessere spähl (R. Koegel a. a. O. S. 506). Sp. 49, Z. 27 und Sp. 59 Z. 31 während des Druckes erschienen: M. Enneccerus, Versbau und gesanglicher Vortrag des ältesten franz. Liedes, Frankfurt a. M. 1901 und T. Dreyer, Zur Clermonter Passion, Erlangen 1901. 175, 10 V. L. füge hinzu: P, ebenso 19, 24, 26, 32, 36, 37, 38, 39, (40 seient] sovent P), 41, 43, 44, 51, 55, (71 nature BP), 77, (79 e] streicht P), (86 Gardee mult h. P), 87, 107, 110, (112 pert tot le P, 113 nature BP), 114, 116, (119 k'en est P, 120 Sis a P), 139, (146 vöilt P), 182, 183, (188 E] streicht P, 194 k'a P), 196, (199 Et des P, 207 Calcedoines P) , 209, 210, 215, 216, 219, (222 Bactranie P, 235 L'er qe P, 943 a dreit P). Sp. 191, Z. 12 Catalogue des Manuscrits de la Bi- bliotheque Mazarine p. A. Molinier, Paris 1885. Vol. I, 18. Sp. 213, Z. 22 lies-, unique, Z. 24 schiebe ein: W. Meyer - Speyer , Fragmenta Burana, Göttingen 1901, S. 49 ff., s. bes. S. 63.

Zum Schluss sei auch hier den Herren Edward C. Armstrong, C. Collon, V. H. Friedel, G. Paris, A. Thomas und L. Wiese gebührend gedankt, die sich um die neue Auflage ein Verdienst erworben haben.

Reichenauer Glossen. (F.)

I. Karlsruhe 115.

Handschrift: Karlsruhe 115. VIII. Jahrh., durch Feuchtigkeit zerstört, die Schrift meist kaum zu entziffern. Beschreibung der H and schrift: Holtzmann (H) in Germania VIII (1863) S. 404 413. Reiche Auswahl aus den Glossen ebendaselbst. Neuer Abdruck mit einigen Zusätzen in Diez (D) Altromanische Glossare berichtigt und erklärt, Botin 1865 S. 5 70. Franz. Uebersetzung von C. A. Bauer, Paris 1872 (5. Heft der Bibliotheque de l'^cole des Hautes Etudes). Auch der folgende Abdruck giebt nur einen Theil der Glossen , etwa zwei Drittel wieder, die früher publicirten nach der Hand- schrift berichtigt. Die hinter der Bibelstelle (die nicht immer sicher bestimmt werden konnte) stehende Ziffer giebt die Zählung bei Diez (a. a. 0.) an. S. S. bez. die althochdeutschen Glossen von E. Steinmeyer und E. Sievers, I. Band, Berlin 1879. Besserungs- vorschläge und Kommentar: A. Mus safia, Jahrb. XII, 119; H. Rönsch, Jahrb. VIII, 65 73; G. Paris in Extrait des Comptes rendus des Seances de l'Academie des Inscr. et Belles-Lettres (1893) S. 14; P. Marchot, Rom. Forsch. XII, 641 649.

[f. i*a] Callidior: uitiosior {Genesis 3, 1) 1 Perizomata: succinetoria (3, 7) Erumnas: miserias (3, 16) Profugus: porro fugatus (4, 12) 200 5 Leuigatis: planatis. dolatis (6, 14) Cenacula: mansiuneulas (6, 16) 2 Tristega: tres solarios (6, 16) Binas: duas et duas (6, 19) Sexus: generis (6, 19)

10 Cataracta: ostium fenestre (7, 11) Uirentibus: uiridis (8, 11) Patrare: perficere (2, 2) Fedus: amicitia. constitutio (6, 18) Cacumina: sumitate (8, 5)

15Mandi: manducare (6, 21) Arefacta: sicca (8, 14) Uagus: uacuatus (4, 12) 201 Obduxero: operuero (9, 14) Uegitat: portat (9, 15)

20Deinceps: postea (9, 11)

Exercere terram : operare in terra (9, 20)

Uerenda: uerecundiale loco (9, 22) 3

Auersa: distornata (9, 23)

Inlustrem : nobilera (12, 6)

Pulcra: bella (12, 11) 25

Ingrederetur: intraretur (12, 11)

Quaeso: preco (13, 8), vgl. 62

Sublata: subportata (12, 15) 202 [irb]

Inuocauerit: adorauerit (13, 3)

Non quibant: non poterant (13, 6) 30

[Ri]xa: iurgium. contentio (13, 7)

Oppidis: castellis uel ciuitatibus (13, 12)

Expeditos: reparatos. utiles liuuenes(i4, 14)

Leuam: sinistram (14, 15)

Leuo manum meam ad dm. id. mrop. (14, 22) 35

Subtegm.ina intraria (14, 23)

Altrinsecus: alter in conta/t (15, 10)

Saltim: uel (16, 2)

Ferus: durus (16, 12). deorsum

E regione: contra (16, 12) 203 40

22 H D lesen falsch uereeundia leloco. D erblickte in le die Abkürzung .1. das ist uel. Vgl. genitalia: loco uereeundiosa S. S. 164, 5. 31 Ri abgerieben. 32 i in

castellis mit späterer Tinte mit a überzogen, also castellas. 37 1 ist als Abkürzung

horizontal durchstrichen (? incontra alteram partem; incontra alterum G. Paris). 39 deorsum mit Minuskel, also kein Lemma, ist ohne Glosse und ist wohl an einen unrechten Platz gekommen; viell. 6, 16, und die Glosse lautete wohl: iusum, vgl. 945.

Foerster und Koschwitz, Altfr. Uebungsbuch I.

Aufl.

Reichenauer Glossen.

Postericia

Frofecto: pro certo (16, 13) Pronus: qui a dent'. iacet (17, 3) Iterum : alia uice (17, 9)

45 Empticius: comparaticius (17, 12) Irritum: uacuum (17, 14) Mares: masculi (17, 23) 204 Feruore: ardore. calore (18, i) Propter: prope (18, 19)

50 In occursum eorum: incontra illos (18, 2) Adferam: adportam (18, 4) Bucella panis: partem panis (18, 5) Saturn : genus mensure. modium et dimidium Armenta /////////. peccora (18, 7) [tenens (18, 6) | iya] Optimum: ualde bonum (18, 7)

Muliebria: tempus infantem habenti. id. men- Anus: uetuloe (18, 13) [strua (18, 11)

Gesturus: facturus (18, 17) Robustissimam : fortissimam (18, 18)

60Semel: una uice (18, 27) 205

Proficiscimini : pergite ambulate (19, 2) 206

Queso: preco (18, 30)

Minime: non (19, 2)

Oppido: ualde. multum (19, 3) 207

65 Azima : panis sine fermento id. sine leua-

[mento (19, 3) Infringerent : infrangerent (19, 9) 208 Postergum: p' dorsum (19, 6) vgl. 259 Fauillam: scintillam (19, 20) Morem: consuetudinem (19, 31)

70 Tulisti : accepisti (20, 3) Ait: dixit. (20, 4) Expostulans: exquirens (20, 10) Ablactat[us] : a lacte ablatus (21, 8) Statuit: stare fecit (21, 28) 210

75 Seorsum: separatim (21, 28) 209 Colonus: aduena. habitator (21, 23) Strauit: sterniuit (22, 3) Concidisset : capulasset (22, 3) Erentem : adersum (22, 13)

80 Arena: sabulo (22, 17)

Ab oficio funeris: a ministirio planctus(23, 3) Jus : legem uel potestatem (23, 4) 211 Quin: ut non (23, 6) 212 Ager: campus (23, 9)

Extrema: ultima, nouissima (23, 9) 85

Pecuniam: pretium (23, 13)

Appendit:* pensauit (23, 16) *[ivb]

Atrium: spelunca (23, 20) Femur: coxa. 1 cingolo. qdgV (24, 2) 4 Preerat: supererit (24, 2) 90

Proficiscaris : perges. ibis (24, 4) Caue: prouide (24, 6) Quin pro etiam (24, 14) 213 Sorbendum: bibendum. Sorbeo:bibeo(24, 17) Ulnam: brachium (24, 18) 214 95

Cuncti: omnes (24, 19) 215 Adpositus: antepositus (24, 33) En: ecce (24, 51) Prolatis: proportatis (24, 53) Conuiü: pastum (24, 54) 100

Uescentes : manducantes (24, 54) Sciscitantes : interrogantes (24, 58) In occursum nobis : incontra nobis (24, 65) Reputans: estimans (26, 7) Conlidebantur : confricabantur (25, 22) 105

Consuleret: interrogaret (25, 22) Ispidus: pilosus (25, 25) Sexagenarius : qui LX annos habet (2 5, 26)216 Adultis : nutritis. uel ad perfectionem etatis [perductis (25, 27) Pulmentum: cibum (25, 29) 217 110

Rufa: sora (25, 30) 5 Oppido: ualde. (25, 30) vgl. 64 Edulio: cibo (25, 34) Orta: nata (26, 1)

Spondidi: promisi (26, 3) 115

Super uxore: de uxore (26, 7) [2ra]

Accersito: uocato (26, 9) Seuit: seminauit (26, 12) Obstruxerunt : clauserunt (26, 15) Umo: terra (26, 15) 120

Olim: antea (26, 18) Calumpniä: contentio (26, 20) 218 Metuere : timere (26, 24) Auctum : comulatum diuitiis (26, 29) Mutuo : ab inuicem (26, 31) 125

Uenatu: de uenatione (27, 3) Libenter : uolumptarie (27, 9) Lenus: purus sine pilis (27, 11)

41 Postericia mit Majuskel, also als Lemma, wohl posteriora von 16, 13, und Glosse fehlt; diese ist nach G. Paris das alleinstehende deorsum 39, das dann dorsum ist. 61 D fehlt das Lemma Prof. 82 t potestatem fehlt D. 83 D hat nach non ein uistima (?); es ist dies uissima der untern Zeile (85), das aus Raummangel im Cod. hier beigeschrieben ist. 88 Statt atrium ist antrum zu lesen. 89 qdgV (= quoddam genus) fehlt D H. 95 D ulna. 96 u in cuncti aus o gemacht. 100 wohl conui[ui]ü zu lesen] oonuiuic Vulg. 128 lenis Vulg.

Reichenauer Glossen.

Inludere: deganare (27, 12) 130 Stabiliui : firmaui (27, 37)

Minatur: manatiat (27, 42) 6

Pollicitus est: promisit (28, 4)

Isset: ambulasset (28, 7)

Cacumen : summitatem (28, 12) 135 Accubantes: iacentes (29, 2)

Refectis: saturatis (29, 3)

Caulas: stabula ouium (29, 7)

Ammoueamus: tollamus (29, 8)

Ruens: cadens (29, 13) 140 Gratis: sine mercede (29, 15)

Dem: donem (29, 19)

Expletum: completum (29, 21)

Copule: coniuctiones (29, 27)

Seruam: ancillam (29, 29) 145 Tandemque potius. ia aliquando usus (29, 30) [2*b] Uuluam : ostium uentris (29, 31) 219

Cerno : uideo

Infecunda: sterelis (30, 1)

Liberos: infantes (30, 1) 150 Conparauit: adsimulauit (30, 8)

Tritice: frumentarie (30, 14)

Detulit: adportauit (30, 14)

Conduxi: locaui (30, 16)

Gira : circa (30, 32) 155 Admissura: coitura (30, 42)

Tentoria : trauis (3 1 , 25) 7

Abieres: tolleres, abstraeres (31, 26)

Esto: &si (31, 30)

Stramen: stramentum (31, 34) 160 Supellectilem : utensilia (31, 37)

Turmas: fulcos (32, 7) 8

Conglutinati : coniucti (34, 3)' [2va] Uicissim : per uices (34, 9)

Libens: uolumptarius (34, 12) 165 Sepulta: sepelita (35, 8) 9

Ob dificultatem : propter gratiam (35, 17)10

Nitebatur: certabatur (37, 21)

Opilio: custos ouium uel berbicarius (38, 12)

Teristrum: gen', ornamentü mulieris. quidam [dicunt. quod sit cufia uel uitta (38, 14) 11 170 Patior: sustineor (38, 17) *[2vb] Intumes*cere : inflare (38, 24)

Coctinum: filo uermiculo tinctum (38, 27)

Emit: comparauit (39, i)

Nouerat: contingebat (39, 6)

Molesta: irata (39, 10) 175

Lacinia: summitas (39, 12)

Uridine : calore uenti (41 , 6)

Gernmas: oculos turgidos (40, 10)

Officium: ministerium (40, 13)

Reminiscens : recordans (41, 9) 180

Furtim: p fastü (40, 15)

Presagium : presentiam (41, 11)

Sublatas : subtractas (40, 15)

Canistra: cofini (40, 16)

Edisserat: exponerat (41, 15) 185

Restituit: remisit (40, 21)

Poculum: calicem (40, 21) 220

Palustris: umectis. erbosis (41, 2)

Emergebant: exiebant (41, 3)

Confecteque macie : maculenti 1 macie tincte 190

Culmus : festuca 1 planta (41, 5) [(41, 3)

Obesis: crassis (41, 18)

Uirecta: uirentia (41, 18)

Deformes: maleforti (41, 19)

Squalor: sordidate (41, 21) 195

Ubertatis : festiu|tatis abundantia (41, 26)

Industrem : ingeniosum (41, 33)

Preficiat : preponat (41 , 33) [3ra]

Excederet: supermotaret (41, 49)

In orrei: in spicario (41, 47) 12 200

Stolam : uestimentum (41 , 42)

Torquem: circulum (41, 42)

In munipulos redacte: in garbas collecte(4i,

Segetes: messes (41. 47) 221 [47) 13

Neglegitis: non curetis (42, 1) 205

Inmunita: infirmata (42, 12)

Experimento : probamento (42, 15)

Pabulum: uictum (42, 27)

Diuersorium : ospitium a diuertendo dictum

Uersatur: conuersatur [(42) 27)210

Reppererunt : inuenerunt (42, 35) 222

Reus: culpabilis (43, 9) 223

Dilatio : mora (43, 10)

Marsupiis : sacculis (43, 22)

Sospes : sanus (43, 28) 215

Profanum : inmundum. abominabilem (43, 32)

Cohibere: constringere (45, 1)

Biennium est: duo anni sunt (45, 6)

Restant: remanent (45, 6) 224

Plaustra: carra (45, 19) 220

Ingrauiscente : adgrauante (47, 4)

142 Vulg. impletum. 145 /. potitus. menti. 172 So Hs. statt coccinum. 181 / 194 /. malefor[ma]ti. 196 | Zeilenanfang 209 Vgl. S. S. I, 104, 4

159 Vulg. stramen ta. 169 H D orna- p furtü. 190 i in tencte aus e gebessert. 197 Vulg. industrium. 203 /. manipulos. Diuersorium: domum hospitale.

1*

Reichenauer Glossen.

S

ja i

.235

240

245

[3vb]

250

255

2ö0 [4ra]

265

Prebeatis: donatis. Prebens: donans (47, 12)

Errarium : thesaurum puplicum(47, 14) [225

Statuta: deputata (47, 22)

Egrotaret: infirmaret (48, 1)

De gremio: de sinu (48, 12)

Sceptrum: uirga realis (49, 10)

Humera: scapula (49, 15)

Fmisarius: qui non est castrad. (49, 21)

Xazorei: sanctificati (49, 26)

Aromatibus : unguentibus (50, 2)

Scirpeam: de iuncis factam {Ex od. 2, 3)

Carecto : lisca (2, 3)

Crepidinem : ripam (2, 5)

Ostia: signa (4, 21)

Sollicitatis : seducitis. detrahitis (5, 3)

Ergastulo: carcere (6, 6)

Presertim : maxime (6, 12)

Lacus: congregatio aquarum (7, 19) 226

Sponsione: promissione (8, 12)

Aggeres: aceruos. comulos (8, 14)

Scinifes: cincellas (8, 16) 14 [tarn (8, 24)

Corruptam : dissipatam. contaminatam. adflic-

Grando: pluuia mixta cum petris(9, 19) 227

Condita: creata (9, 24)

Desinit : cessat (9, 28)

Flare: suflare (10, 19)

Dense: spisse (10, 21) 228

Ritum: consuetudinem (12, 5)

Intestinis : i^in traneis (12, 9) 15

Uorabitis : comeditis (12, 9)

Legitimum : legale (12, 24)

Uictima: sacrificia (12, 27)

Urguentur: uexantur. punientur (12, 33)

Consparsam: pistritam (12, 34)

Commodaret : prestaret (12, 36)

Dudum : antea (12, 39)

Magnalia: mirabilia (14, 13)

Postergum: p' dorsum. retro (14, 19)

Litus : ripa (14, 31) 229

Cecinit : cantauit (15, 1)

Submersi: dimersi. necati (15, 4) 230

Spiritus: uentus (15, 10)

Timpanum : genus organi (15, 20)

Musitatis: murmuratis (16, 7)

Coturnices: quacoles (16, 13) 16

Operuisset: cooperuisset (16, 14)

Scatere : bullire (16, 20)

Liquefiebant : remittebant (16, 21)

Alui: nutriui. paui. (16, 32) 270

lurgauit: contendit (17, 2)

Fugauit : fugire cepit (17, 13)

In ore gladii: in douoratione gladii (1 7, 13)

Negotium: opus, causa (18, 18)

Suggerat: dixerat. ortaret (18, 24) 275

In caligine nubis: in tenebrosa (19, 9)

Micare: splendescere (19, 16)

Sectis: secatis (20, 25)

Reueletur: manifestetur (20, 26)

Spreuerit: despexerit (21, 8) 280

Iusiurandum : iuramentum (22, 11)

Conductum : locatum (22, 15) [4rb]

Mutuam: prestitam (22, 25)

Usuris: lucris (22, 25) 17

Pignus : uuadius (22, 26) 18 285

Pregustata: antegustata (22, 31)

Molestus: iratus. grauis. asper (23, 9)

Scabrones : uuapces (23, 28) 19

Iacinctinas : persas (26, 4) 20

Semis : dimidium (25, 10) 290

Interrasilem. grinitam (25, 25) 21

Acitabulum : quasi achitiferum (25, 29)

Emunctoria : forcipes (25, 38) 231

Exempla : similituda. (26, 40)

Uergit: declinat (26, 18) 295

Lebetes : ollas gneas. (27, 3)

Atrium: porticum (27, 9)

Saga : cortina (26, 7) 22

Conpago : iunctura (26, 24)

Ora : finis. summitas (28, 7) 232 300

Sculpare : intaliare (28, 9) 23 [4Va]

Uncinos: hauos (28, 13) 24

Celabuntur. sculpentur (28, 21) [titur(28, 32)

Capitium tunice: id per unde caput foris mit-

Mala punica: mala granata (28, 33) 233 305

Tiare: cidarim (28, 37, vgl. 28, 4)

Feminalia: femoralia (28, 42) 25

Conbures : incendes (29, 14)

In frustra: per partes (29, 17)

Seccabis : incides (29, 17) 310

Aruinam: se:um pingue (29, 22)

Uitalia: uiscera. intranea (29, 22) 26

Uestibulum: porticus (29, 32)

229 Vulg. emissus. 233 Vgl. Wtb. I. lisca, ebenso alt f. lesche. 235 /. Ostenta G. Paris. 242 H D scinites , aber D S. 22 richtig. 262 D necata. 266 vgl.

D. S. 38. 284 H D lueris (,nicht deutlich'). 288 H (als Hs.) D (bessert) Scrabrones. 294 Vulg. exemplar. 309 /. frusta. 311 se:um ein Buchstabe, wahrscheinlich u,

weggewischt. D hat noch {mit Hs. nach 313) Iugiter: assidue (29, 38) 234.

Reichenauer Glossen.

Recensiti : numerati (30, 12)

315 Addet: adiungeat (30, 15) Conlata : comportata (30, 16) Labium: conca (30, 18) 27 [4vb] Exterminabitur : eradicabitur (30, 33) 235 Contuderis: contriueris (30, 36)

320 Tumultum : sonus (32, 17)

Arripiens: adprehendens (32, 20) Papilionis: trauis (33, 8) 28 In foramina: in pertusio (33, 22) Aras: altaria (34, 13)

325 Statuas: simulacras (34, 13) Aes: eramen (35, 5) 29 Sustentanda : nutrienda (35, 14) Prebuerunt: donauerunt (35, 22) Abgetarii: carpentarii (35, 35) 30

330 Conflans: fundens (37, 3)

De stipite : de astili 1 palo (37, 19) Appendebat : pensabat (37, 24) Craticula : ubi ligna desuper ardet (37, 26) Rite : consuetudi°ne (40, 4) [51-a] Uesiculum : gutturis paparonem [Levit. 1, 16) Sartago: patella (2, 5) [31

Torres: siccabis (2, 14) Subbucula: linea tonica (8, 7) Liniuit : uxit (8, 10)

340 Lucubri: tristi (10, 19)

Mergulum : coruum marinum (11, 17) 32 Crura: tibia (n, 21) 236 Inolita: increta. manifesta (13, 11) Flaueos: rubeos. candidos (13, 30)

345 Infecta: tincta (13, 49) Erui: eradicaui (14, 40) Pabula: uisica (14, 56) 33 Sagma: soma uel sella (15, 9) 34 Paria: similia (18, 28) 237

350 Post biduum : post duos dies (19, 7) [5rb] Ultionem : uindicationem (19, 18)

Spatula: rama palmarum (23, 40) 35 Sponte ul M&uitu. temto (23, 38) Absomtus : deglutitus {Numeri 11, 2)

355 Nausiam: crapullam (11, 20) 36

Descripti : inbreuiati. conscripti (n, 26) Palmitem : flagellum uineae (13, 24) [5va] Procere : alte (13, 33)

Uociferans: clamans (14, 1)

370

375

Proceres: principes (16, 2)

Externus : extraneus (18, 7)

Scopoli : saxa eminentia (21, 15)

Uia regia: uia publica (21, 22)

Detestare: plasphemare (23, 7)

Trieribus: nauibus (24, 24)

Italia : Longobardia (24, 24)

Pugione: lancea (25, 7) 238

Distulerit: reuersauerit (30, 15)

Ulciscere: uindicare (31, 2)

Iugulate: occidite (31, 17) 239

In presidium: in adiutorium (35, 11)

Profugus: fugitiuus (35, 12)

Ictus : colpus (25, 17)

Inclita: nobilis {Deuter. 4, 8)

Fenerabis: prestabis (15, 6)

Ambiguum : dubium (17, 8)

Inliciant: seducant (17, 17)

Cedere : fugire. subponere (20, 3)

Machinas : argumenta (20, 20)

Demicat: pugnat (20, 20) 380

Coercitus : correptus. castigatus (21, 18)

Plectendum : puniendum. uindic. (21, 22) [6ra]

Inprecens : deorsum (22, 8)

Sollicitans : seducens. distrahens (24, 7)

In cartallo : in panario (26, 2) 37 385

Funebri : luctuosa (26, 14)

Suris : posterior pars tibia (28, 35)

Inluuise: sordidate (28, 57)

Incedebant: ambulabant {Jos. 3, 17)

Arrentem: siccum (3, 17) 390

Liqüefactum : remissum (7, 5)

Conglobati : coadunati (7, 9)

Sudes: palus (23, 13) [6*b]

Pergrandem : ualde grandum (24, 16)

Diripientium : uastantium (Judicum 2, 14) 395

Experiar: probem (2, 22)

Capulum : sagum. sagellum (3, 16)

Alui: uentri (3, 22)

Stercora: fem' (3, 22) 38

Uomere: cultro (3, 31) 400

Opertus: coopertus (4, 18)

Nitentes: splendentes 1 ad montana trahen-

Prestolabor: expectabor (6, 18) [tes(5, 10)

Poplite : iuncture ianiculorum. uel reliquum

Fusi : sparsi (7, 12) [menbrorum (7, 6) 39 405

317 Vulg. labrum. 318 D Exterminabit: eradicabit {Hs. -ur='). 335 Uesi-

culum; i aus e gebessert, H D Uesiculam Vulg. 347 /. papula. 354 /. Absorptus. 383 /. In preceps. 397 Capulum ist zu streichen; es ist Lemma zu 409 und hier fälschlich geschrieben. 399 H löste fem' richtig mit femus, D hat femur, zvas aber nach S. 27 nur Druckfehle) ist. 404 H D reliquorum.

II

Reichenauer Glossen.

[6"*a] In uertice: in sumniitate (9, 7)

Ob metum: propter timorem (9, 21) Iaciens: desiactantes (9, 53) Capulum: spata manubrium (9, 54) 410 Problesma: propositio. parabula (14, 12) Sindones: linciolos (14, 12) 40 Querebatur: causabatur (14, 16) Obnixe: stricte (19, 7) [6Tb] Uexantes: adfligentes (20, 5) 415 Torum: lectum (21, 12)

Gerule: portatricis. baiole (Rut 4, 16) 41 Congratulantes : congaudentes (4, 17) Nouacula : rasorium {Reg. I. 1 , 11) 42 Ius: lex 1 potestas 240 [7ra] Stareiis: bulziolis (9, 7) 43, vgl. 181 In dominum: contra dominum (12, 23) Ensis: gladius (13, 22)

Fornicem: arcem. ubi uictoria scribebant Ocreas: husas (17, 6) 44 [(15, 12)

425 Sarciria: bisatia (17, 22) 45 [7rb] Iacio: iacto (20, 36)

Sublati: ablati. tulti (21, 6) Super hoc negotio: de hac causa (21, 15) Uicissitudinem : uicem (24, 20) 430 Conclaue : locus conclausus 1 munitus. [t domus que multis conclauditur celsis. Subsilientem : sallientem (6, 1 6) [(Reg. II. 4, 7) Colliridam: turtam (6, 19) 46 Scurris: ioculator (6, 20) Fhelethi: admirabiles. uel exeoncludentes 435 Ferrata carpenta : f errea carra (12,31) [(8,18) Laterum : . teularum (12, 31) 47 Onerati: carcati (16, 1) 48 [7vb] Ualida: fortis (15, 12)

Palate: masse caricarum qua? de recentis 440 Restituet : reddet (16, 3) [fiunt (16, 2)49 Solutis: laxis. uel infirmis (17, 2) Suspicati sunt: estimauerunt (17, 29) Condensam: nemorosam. spissam (18, 9) Fastigium: pinnaculum templi' res alta 1 [summa pars edifieii. 1 altitudo eulmen. [1 capita montium (18, 24) 445 Deficiente : laxiscente (21, 15) 50

Delibera: cogita. definita (24, 13)

Area: danfi (24, 16) 51

Obliquas: tortas (Reg. III, 6, 4)

Trabern: trastrum (6, 6) 52

Ropia interpretatur excelsum (15, 14) 450

Abenas: retinacula iumentorum (22, 38)53

Coegerunt : conpulerunt. anetiauerunt (Reg.

Statuas : simulachras (3, 2) [IV. 2, 17)

Desiluit: salliuit (5, 21)

Mutuo aeeeperam : inprütatü habebe (6, 5) 54 455

Sepia: claustra(n, 15)

Distribuerat : dispensauerat (12, 15)

Iaculum : telum. asta. sagitta (13, 18)

Ualue: fenestre. iunue. postes. ostie (18, 16)

Cömentariis: macionibus (22, 6) 55 [*>Tb]

Concidit: taliauit (24, 13) 56

Uinxit: ligauit (25, 7)

Onager: asinus saluaticus (Job 6, 5)

In neruo: in cippo (13, 27)

Predonum: latronum (12, 6) 465

Rüge : rume 1 gule unde ruminare potest

Decipula: laqueus (18, 10) [(16, 9)

Glareis: scrupulis (21, 33)

Coquitus: fluuius apud infernum (21, 33)

Lacertos : brachia prope musculos id murices 470

Sulci: rige (31, 38) 57 [in brachia (22, 9)

Centrum: pontus in caelo ubi totus uergitur

[(35, 5) Lora: ligamina. 1 retentacula iumentorum

K39, 10)

Torax: brunia. Pectus grece (41, 17) 58

Veru : spidus ferreus (Ester P) 59 475

Iecore: ficato (Tob. 6, 5) 60 [9^]

Tedium: tristicia. accedia (7, 20)

Cassidile: bustiola (8, 2) 61

Solidates: firmates (Jud. 5, 12) [9vb]

Inermes: sine arma (5, 27) 480

Rerum: causarum (6, 10) 62

Tramitam: uiam. semitam (7, 5)

Comminabit : minabit (8, 15)

Discriminauit: uittauit (10, 3) 63

Reuereatur: uereeundatur (12, 12) 242 485

Peram : sportellam (13, 11) 241

420 /. Sitarciis Vulg., vgl. 1096 u. S. S. 393, 20. 399, I. 407, 17. HD bultiolis. 423 /. arcum. 430 celsis] /. clavibus ? G. Paris. 434 Pheleti Vulg.

447 i (?) von dansi ist unten bauchig und geschweift, wie sonst keines im Cod.; oder ist f i = k ? sicher danea, vgl. 851 sicheres danea. 450 Ropia (opi radirt). 455 HD habebam. 459 /. ianue. 460 /. Coementariis. 461 HD coneidis. 470 Wegen murices s. Diez Wtb. I, 285. 478 Hd. buf|tiola, . bedeutet Rasur. HD bultiola; letzterer behandelt es S. 50, wo unser Wort überall zu streichen ist; denn bustiola kommt von büstia , das man zurückführt auf nv&da. 479 Vulg. solidarentur. 485 D

Reueretur.

•3

Reichenauer Glossen.

14

Modolamine : suauiter caniate (16, 2) [ioi"a] Cincinnos: capillos (16, 10)

Negotium: opus {Maccab. II. 2, 27) 490 Obstruxerunt : obclauserunt (2, 5.?)

Ambiebat : rogabat. circumdabat. ostabat

Suffectus: uicarius (4, 31) [(4, 7) 243

Efferatus: mente ferma (5, 11)

Conpegi: coniunxi (7, 22) 495Solues: debil////es. relaxes (7, 36) [iovb] Nutu: signu 1 de ore 1 de manu (8, 18)

Genuit: generauit (Alatth. 1, 2) 244

Peperit: infantem habuit (tj 25) 245

Pueros: infantes (2, 8.?) 246 500 Excidetur : talietur (3, 10) 64

Uentilabrum : uelectorium uel uentilatorium [nra] Ofendas: abattas (4, 6) 66 [(3, 12) 65

Ostendit: monstrauit (4, 8)

Orta: nata (4, 16) 505 Munus: donum (5, 23)

Reconciliare : repacare (5, 24)

Abscide: trunca (5, 30)

Secessit: abiit. ambulauit (5, 34) 247

Zona: cingulum (3, 4?) 510 Angariauerit : anetsauerit (5, 41), vgl. 118

Ethnicus: paganus (5, 47)

Nent : filant (6, 28) 67

Apex: summa pars cuiuscumque regi (5, 18)

Uorat: gluttit. sorbit 515 Secus: iuxta (13, 1)

Litore: ripa (13, 2)

Nosse: scire (13, 11) 248

Suffocat: strangulat (13, 22)

Sinke : permittite (13, 30) 520 Conducere: locare (10, 1)

Procurator: maior (20, 8)

Arbitrat: auttumat. estimat (20, 10) [1 irb] Ad deludendum : ad deganandum (20, 19) 68

Spelunca: concauea saxa (21, 13) 525 Non hesitaueris : non dubitaueris (21, 21)

Segregat: seperat (25, 32)

Prebe: dona (5, 39)

Pallium: drappum (5, 40) 69

Mutuari: prestari (5, 42) 70 530 Calumpniantibus : accusantibus (5, 44)

Oriri: nasci (5, 45)

Alioquin: quod si non (6, i)

Canere: cantare (6, 2)

Hypocrite: simulatores (6, 2)

Uicis: uillis. minores ciuitatibus (6, 2)

In abdito: in absconso (6, 4) 249

Exterminant: discolorant (6, 16) 71

Tesaurizare: tesaurum colligere (6, 19)

Induere: uestire (6, 25)

Clibanus: furnus. 1 mutile (6, 30) 72

Conculcent : calcent (7, 6)

Arc^a: angusta. stricta (7, 14)

Spatiosa: ampla (7, 13)

Uuas: racemos (7, 16)

Tribulis: spina (7, 16)

Excidetur: truncabitur (7, 19)

Flare: suflare (7, 25)

Arenam: sabulonem (7, 26)

Ruina: casus (7, 27)

Consumasset: finisset (7, 28)

Si uis: si uoles (8, 2) 73

Nemini: nulli (8, 4)

Paraliticus: octuat'. (8, 6) 74

Fletus: planctus (8, 12) 75

Auferetur: tolletur (9, 15)

Scissura: ruptura (9, 16)

Potius : amplius. magis (10, 6)

Gratis: sine pretio (10, 8)

In conciliis: in conuentibus (10, 17)

Numerati: computati (10, 30)

In.uinculis: in ligaminibus (11, 2)

Uorax: manducator (n, 19)

Potator: bibator (11, 19)

Plurima: maxima (11, 20)

Fumigantem: fumantem (12, 20)

Oblatus: offertus (12, 22)

Ita: sie (12, 22) 251

Stupebant: mirabant (12, 23)

Ideo: propterea (12, 27) 252

Cetu: genus pisci (12, 40)

Nosse: cognoscere (13, 11)

Zizania: lolium \ uitia (13, 25)

Eduxerunt: extra, id foras duxerunt(i3,

Id: hoc 253

535

540

545

[liva] 550

555

560

565

570

bj

48)

491 Bessere ortabat , wie D liest; G. Paris zieht optabat vor. 493 ferma (e aus a korrigiri). 495 St. des Padirten viell. debil[itjes zu lesen. 524 e in concauea

undeutlich und unsicher. 536 Vulg. In abscondito. 538 Hs. acolligere (a unter- punktirt). 542 Archa /. Arta. 553 o in octuat' scheint korrigirt zu sein und ist

recht dick gerathen. Ph. Thielmann, Ar eh. f. lat. Lex. VII, 268, bessert ictuatus, s. ebenda III, 251. G. Paris schlägt contractus vor. 554 H D Fletur planctur. 557 Hs. am^-is | magls {g ist unterpunktirt und plius darüber geschrieben; ma ist undeutlich).

*5

Reichenauer Glossen.

►75 Adlatus: adportatus (14, 11)

Optimos: meliores 254

In caminum: in clibanum (13, 50) 255

Postolare: precare (14, 7)

Escas: cibos (14, 15) 256 580 Discumbere: sedere l super cubitu iacere

Cofinos: ba»ftas (14, 20) 76 [(14, 18)

Constantes: firmi t perseuerantes

Ualidum: fortem (14, 3c) 257

Mergi: sub aqua cadere (14, 30) 258 585 Transfretauit : trans nauigauit (14, 34)

Transgrediuntur : trans uadunt (15, 2) [i2ra] Fouea: fossa (15, 14)

Hedt: manducant (15, 27)

Debilis infirmus (15, 30) 590 Deficiant: sufragant 1 pereant (15, 32)

Solueris: disligaueris 1 dimiseris (16, 19) 77

Lucretur: adquirat (16, 26)

Detrimentum : dänum (16, 26)

Patiatur: sustineatur (16, 26) 595 Oportet: conuenit (17, 10)

Demergatur: submergatur (18, 6) 259

Abscide: amputa (18, 8)

Adibe: adiunge (18, 16)

Quotiens: qdcüq; uicibus (18, 21) 600 Spadones: castradi (19, 12)

Conuentionem : conuenientia (20, 2)

In foro : in mercato (20, 3) 260

Procurator: minister (20, 8) [i2rb] Parapsidis: genus uas. (23, 25) 605 Eme: comite. conparate (25, 9)

Dolo: ansidiis (26, 4)

Oportunitate : gaforium (26, 16) 78

Prüt' : paratus (26, 41)

Rei: culpabiles (26, 66) 610 Rei : causa 261

Egemus: necesse habemus (26, 65) 262

Colafis: colpis (26, 67) 79

In atrio: in portico (26, 69)

Deuotare: maledicere (26, 74) 615 Rememorat': recordat'. (26, 75)

In loculum: in sarcofagum (27, 6)

Presidem: iudicem (27, 11)

Cesum: flagellatum (27, 26)

Pretorio: locus iuditio (27, 27) 620 Exuerunt: expoliauerunt (27, 31) 263

Sindone: linciolo (27, 59) 80

Exciderat: taliauerat (27, 60) 81

Furent: inuolent (27, 64) 82

Munierunt: firmauerunt (27, 66)

Mandaui: commendaui (28, 20) 625

Pusillum: paruum (Marc. I, 19) 264

Conquirebant: causabant (1, 27) 83

Occidisset: cadisset (1, 32)

Nudauerunt: discoperierunt (2, 4)

Submiserunt: miserunt deorsum (2, 4) 630

Sublato: subportato (2, 12)

Adsuit: consuit (2, 21)

Subplementum : adiuuamentum (2, 21)

Utres: folli (2, 22) 84

Euellere: eradicare (2, 23) 635

Restituta: reddita (3, 5)

Boanarges: filius tronitrui (3, 17)

Incedentes: ambulantes (4, 19) 265 [i2vb]

Ponatur: mittatur (4, 21)

Remetietur: remensurabit (4, 24) 85 640

Adicietur: adaugetur (4, 24)

Ultro: spunte (4, 28)

Procella: tempestas (4, 37)

Ceruical: capitale (4, 38) 86

Domicilium : parua mansiuncula (5, 3) 645

Uituperant: blasphemant (7, 2)

Crebro: sepe (7, 3) 267

Restitutus: restauratus (8, 25)

Confusus: uerecundatus (8, 38)

Damnabunt: diiudicabunt (10, 33) 650

Sub obtentu: sub ocasione (12, 40) [r3ra]

Gazofilatium : archa ubi pecunia iactabant

Tectum: solarium (13, 15) 87 [(12, 41)

lanitori: ostiarii (13, 34)

Repente: subito (13, 36) 268 655

Tedere: tristare (14, 33)

Transfer: transporta (14, 36)

Arundine: ros (15, 19) 88

Inluserunt: deganauerunt (15, 20) 89

Mirratum: amaratum (15, 23) 660

Calamo: uirga (15, 36)

Sero: uespera (15, 42) 269

Mercator: comparator (15, 46) [I3rb]

Conati sunt: temptati sunt (Luc. 1, 1)

Fungeretur: ministraretur (1, 8) 665

Officio: ministerio (1, 23)

Occultabant: abscondebant (1, 24)

Congratulabant: congaudebant (1, 58)

590 Hs. dpereant (Punkt unter d). 875 = afr. jafuer; s. Rom. XXI, 293. leserlich. 663 Vulg. mercatus.

600 Vulg. eunuchi. 607 gaforium] vgl.

610 D Res. 622 a in taliauerat un-

Reichenauer Glossen.

(370

L*3va] 675

OSO

[i3vb]

[i4ra] 695

700

[i4*a]

705

[i4*b]

710 [I5ra]

[i5'b] [i5ya]

Pugillarem: tabulam (i, 6$)

In comitatu: in societatu (2, 44)

Agebatur: ducebatur (4, 1)

Precipitauerit : deorsum iactarent (4, 29)

In altum: in profundum (5, 4)

Ablatus: tollitus (5, 25)

Mutuum dare id. prestare (6, 34) 90

Gratia: merces (6, 34) 91

Uexari : grauari (7, 6)

Milites: seruientes (7, 8)

Deinceps: postea (7, 11)

Ingredi : intrare (8, 32)

Erogare: dispensare (8, 43)

Deuertere: declinare (9, 12)

Sublatum: subportatum (9, 17) 92

Magestas: potestas. gloria (9, 26)

Remissus: leuius (10, 12)

Commoda: presta (11, 5) 93

Uacantem: ociositatem

Nequiores: peiores (11, 26)

Extollens: eleuans (n, 27)

Contemeliam: uerecundiam (11, 45)

Adolescentior: iuuenior (15, 12)

Saginatum : crassum (15, 23)

Epulabatur: manducabatur (16, 10) 270

Solutis: disligatis (19, 31) 94

In ore gladii: indouoratione gladii(2i, 24)

Stadium: domilia passum (24, 13)

Coegerunt: an&sauerunt (24, 29)

Peribet: perportat (Joh. I, 15) 95

Fatigatus: lassus (4, 6)

Institis: fasciolis. 1 nasculis (11, 44) 96

Sudario: fanonem (11, 44) 97

Palmitem: flagellum uineae (15, 2)

Omni diligentia: omni custodia {Act. 5, 23)

Cesis: flagellatis (5, 40) 272 [271

Exponerent: proiecerent (7, 19)

Recuntiliabat: pacabat (7, 26)

Uastabat: desertum faciebat (8, 3) 273

Nudius: quartana die (10, 30)

Alerent: pascerent (12, 20) 274

Supersticiosos: superfluos (17, 22) 98

Regere : gubernare (20, 28)

Superstitiones: superfluitates (25, 19)

Artemon: malus mastus nauis (27, 40) 99

Conlatio: conferentia (Maccab. II. 12, 43)

Macillentiores: magriores {Dan. 1, 10)

Infectum: tinctum (4, 30) [J5vb]

Adpensum: pensatum (5, 27) Diuisum: partitum (5, 2b) Regius: regalis (n, 21) Perpetrata: pacta, pfacta (11, 36) Conpusuerunt: exposuerunt (13, 43) Conpulsus: anetsatus (14, 29) Intriuerim: contriuerim. confrixerat (14, 32) Inferi: inferni {jfott. 2, 5) Uallauit: circumdauit (2, 6) Croceis: flauis. rubicundis [Threni 4, 5) Uestigia: gressus. passus {Psalm. 16, 5) Pupillam: nigrum in oculo (16, 8) 275 Adeps: caro pinguis (16, 10) 276 Exurge: leua (16, 13) 277 Caligo: tenebre (17, 10) Statuo: stare facio (17, 34) 278 Thalamus: domus maritalis (18, 6) 279 Fauum: frata mellis (18, 1 1) 100 Ubera: mamilla (21, 10) Pinguis: crassus (21, 13) Effundere: iactare in modum aque (21, 15) Liquescere: remittere (21, 15) Regit: gubernat (22, 1) 280 Pascua: ubi uoltas e (22, 2) Tabernaculum : mansio (26, 5) Uocifero: altum clamo (26, 6?) Sileo: taceo (27, 1) Extollo: eleuo (27, 2) Reprobat: reiactat (32, 10) Esurio,: phaiü habeo (33, 11) Tego: cooperio (31, 1) Tereo: tribulo (31, 7?) 101 Instruo: doceo (31, 8) Cam'. frenü camselorum (31, 9) Annuant: cinnant (34, 19) 281 Euge: bene gaude (34, 21) Poto: do tibi bibere (35, 9) Ceciderunt: caderunt (35, 13) Meridiem: diem medium (36, 6) 282 Stridebit. [i7rb] cum Stridore sonabit sicut [cardo ostii 1 carris (36, 12) Trucidat: occidit (36, 14) Mutuare: inprütare (36, 21) 102 Mortificare: mortuum facere (36, 32) 283 Transire: transuersare (36, 36) 284 760

Remitte: relaxa (38, 14)

[l6ra]

720

[lörb]

[i6va]

730

[i6*b]

735

TU!

[l7ra]

745

750

7:.:,

685 /. mit Vulg. Remissius. 694 /. mit Vulg. Soluitis. 720 pacta /. pacta. 722 et in anetsare ist an allen Stellen der Hdsch. mit & geschrieben. 734 Die ganze

Seite ist später, weil verblasst, mit frischer Tinte und altem Duktus nachgezogen (wie auch sonst manche Stellen in der Hs.) 742 Vulg. Vociferationis. 748 Vulg. tribulatione ?

Reichenauer Glossen.

Abeam: uadam ($$, 14) 285

Ore: bucce (38, 2)

Amplius: ulterius (39, 14) 286 76B Aduersum: contra (38, 2)

Notum: cognitum (38, 5)

Xihilum: nihil (38, 6) 287

Luto: fecis (39, 3) 103

Aranea: genus uermi (38, 12) [i7va] Conplaceat: placeat (39, 14) 288

Calam'. penna$5 unde litteras scribuntur [(44, 2) 289

In commutatione: in concambiis (43, 13)104

Femus: coxa 1 a renibus usque ad genua

Gutta: genus pigmenti (44, 9) [(44, 4)

775 Cassia: similiter (44, 9)

Eburneis: de ebore factis (44, 9)

Transferent: transportent (45, 3) 200

Parturientis : infantem habentis (47, 7) [i7vb] Conparati: adsimilati (48, 13) 780 Fere: bestie (49, 10)

Bellantes: pugnantes (55, 3) 291

Moles: maxillares dentes (57, 7)

Absorbet: deglutiet (57, 10)

Anxiaretur: angustiaretur (6o, 3) 105 [i8*a] Absorbuit: deglutiuit (68, 16)

Fex: lias (74, 9) 106

Accensus: inflammatus (77, 21) [i8*b] Cibaria: cibus uiuendi (77, 25) 107

Quotiens: qd uicibus (77, 40) 292 790 Exacerbauerunt : exasperauerunt (77, 40) 293

Recordati: rememorati (77, 42)

Uulcio: uindicta (78, 10)

Neomenia: noua luna (80, 4)

Dilecta: amata (83, 2) 294 [18'a] Benignitate: bonitate (84, 13) 295

Coram te: ante te (85, 9)

Uulnera: plaga (88, 11?)

Usque quo: quousque. quamdiu (88, 47) [i8vb] Aspero: amaro. duro (90, 3) 296 800 Uulciscens: uindicans (98, 8)

Coturnix: quaccola (104, 40) 108 [i9ra] Fenerator: mutuatur prestator (108, 11) 109

De stercore: ex femo (112, 7)

Rupem: petram (113, 8) 297 805 In guttere: in gule. in fauces (1 13a, 7)

Atriis: porticibus (115, 19)

Condensis: spissis (117, 27)

Dirigantur: recti fiant (118, 5)

Adolescentia: iuuentus. (118, 9) 299

Reuela: aperi. discooperi. (11 8, 18)

Pruina: gelata (118, 83) 110

Faucibus: gutture (118, 103)

Odiui: hodio habui (118, 104) 300

Tabescere: adtenuare. deficere (118, 139)

Heu: ue (119, 5)

Manipulos: segetes. garbas (125, 6) 111

Retrorsum: retro (128, 5)

Prüptuaria: cellaria (143, 13)

Fetose: pregnantes (143, 13)

Bucellas: frustas panis (147, 17) 112

Cymbalis: cymblis (150, 5) 113

Aridam: sicam

Astutus: ingeniosus

Axis: ascialis 114

Aper: saluaticus porcus 115

Aurire: scabare 116

Adiuuare: sustenere

Abio: uado

Auortiuus: auortetiz. 1 alianatus a luce

Arunda: rosa 117

Angariauerunt. conpullerunt. anetsaueruntll8

Atram : nigram

Apotecha: cellarius

Aceruus: comovlus

Arbusta: arbriscellus 119

Ab his: ab istis

Ab oc: ab isto

Armilla: baucus 120

Arunda: rosa 1 gerlosa 121

Aumentare: incrementare id crescere

Adipiscuntur : adsecuntur

Appetitu: desiderium

Alere: pascere

Arguit: reprehendit

Aldipem: alaues 122

Adepti: consecuti

Anchro: serricellus 123

Angare: angustise

Aculeus: aculionis 124

Absintio: aloxino 125

Area, danea 126

Allidere: percutere

[I9rbj

810

[i9val

815

[l9vb]

820 [201a]

825

[20*b]

835

840 [2OV1]

845

850

[2QVb]

771 D Calamum pennam (m unsichtbar} und scribunt. 797 Vulg. Vulneratum.

Nach 804 hat D noch die Glosse Da: dona (1 13a, 1) 298. 813 D falsch: Odi in hodio habui. Handsch7-ift und Vulgata haben Odiui. 830 H D Arundo. 839 HD Arundo. gerlosaj a von 1. Hand über einem ausradirten Buchstaben. 845 Die

Lesung ist sicher.

21

Reichenauer Glossen.

[2i*a]

855 [2i*b]

860 [22*a]

[22*b] 865

870 [22va]

875

[22Vb]

[23rb]

[24ri] [24vl] [24^b]

Adredet: delectet Auertit: distornat Austum: potationem Bilis: colera Bucella fracm. panis Botrus: racemus Bracis: bragas 127 Brachia: lacertas Contemptus: dispectus Conpellit: anetset 128 Calamus: ros 129 Cauteria: ferri ad quoquendum Cis: ultra

Citra: de ista parte Cogor: anetsor 130 Cummertium: pretium Caligas: calciarius Cimex: cimcella 131 Commisum: cömdatum Caseum: formaticum 132 Catulus: catellus Crastro: heribergo 133 Conpendium . gaforium 134 Culmen: spicus 135 Coturnices: quacules Cementarii: mationes 136 Crebro: criuolus 137 Clangore: sonum bucine Calx: calcaneum 138 Culicet: euleet 139 Conuertantur: conturnent Culmen : spicum Denudare: discoperire 140 Diferbuerat: exbuliret Depositis : commandatis Demum: denique. postea Desidia: Pagritia. 1 neglegentia Dissimulantes : fingentes Deprauata: uiciata Detegere : discooperire Exaurire: scauare 141 Ebitatum: bulcatum 142 Exules: peregrini Eburneis: iuorgiis 143 Ea tempestate: eo tempora Eagi: manducare 144

Emuncturia: foreipes

Exocubatis: exuacuatis 900

Epda. VII. grecedieunt. hanc nos septimanam [25ra]

[uocamus quia Septem luces. nam mane lux Ereditatem: possessionem 1 alodem [est

Fissura: crepatura [26vi]

Framea: gladius bisacutus 145 Fauilla: scintilla 905

Flasconem: buticulam 146 Flagremus: oderemus Fusiles: fundutas Fatui: stulti

Forum: mercatum. conuentum 919

Fores: ostia Fefellit: fallit Fauor: laudis Facilius: uix

Frustra: sine causa 915

Fenicium: nigra tinetura

Fauum: frata mellis 147 [26*b]

Feta: pregnans Frondes: ramos 1 folia

Fuscaret: macularet 920

Fagi: manducare

Faretra: teca sagittarum id cupra 148 Fenix: nigra auis

Gesta: facta [27ra]

Gradiatur: ambulatur 925

Gerebantur: agebantur. faciebantur Gutur: gula Gigno: genero Gemini: gemellos

Galea: helmus 149 930

Gleba: blista 150 Gecor: ficat'. 151 Galle: semita Giro: cireuit

Gehenna: duplex pena 935

Gallia: frantia Girouagus: cireuitur Grex: peeunia 152

Hiems: ibern' |>7vb]

Inferior: subtus 940

Is: ille [28^b]

Inprobus: deiectus Insignis: magnis 1 nobilis

864 H Canteria. 870 m in cimcella sicher. Vgl. S. S. 92, 25. Culix cinzala. 874 H D Crastro. 896 H D iuorgeis. 898 /. Fagi, welches griech. Lemma an eine

falsche Stelle geraten ist; vgl. 921. 906 H baticulam. 908 H funditas. 917 HD Frauum. 922 c in cupra verwischt. 927 Gutur, über u schrieb 1. Hd. ein a. 931 H D blieta 0. blista ? ; blista sicher. 934 wohl cireuit' , wobei ' verwischt ist.

25

Reichenauer Glossen.

945

950

[2Va] 955

[>Svb]

965

970 [29ra]

975 [29vb]

985

[3ova] [3ira]

990

Imperat: cümendat

Intimi: interioris

Iactare: uanare

Imum: qd iusfl est

Irsutus: ispidus. pilosus

Industria: ingenia

Inliciar: inplicer

lllut: ipsum

Iusiurandum : iuramentum

Inopinata: inspirata

Incus. incubus

Inpellit: inpingit

Inlustrat: inluminat

Instrumenta: utensilia

Instantia : perseuerantia

Innocuum : innocentüw

Ignominia: haut tes

Inserti : inmissi

Ignitores: ostiarii

luger: iornalis 153

Insiliuit: salliuit

Incentur: exortor

Incolumes: sanus

Is: ille 1 iste

Inpenetrabilis: interioribus

Insultaret: inganaret 154

Immo: magis

Inpiorum: non piorum

Iniquitatem : malitiam

In ore: in bucca

Incidit: intus cadit

In uniuersa terra: in tota terra

In circuitu: in giro

Kalendt': conuentiones

Labere: exlubricare

Lites: contentiones

Limitem : limptarem

Lota: lauata

Lepusculus: lepriscellus 155

Luctus: planctus

Lamento: ploro

Licet: quamuis

Lena: toxa. lectarium 156

Labentibus: exlubricantibus

Metuo: timeo

Machinas: ingenias

Morus: consuetudo

Mechus: adulter

Mandragora: genus pomis. similis peponis

Meditare: cogitare

Marsupius: Saccus

Morent: demorent L3irb]

Mares: masculus

Minas: manaces 157

Nonnulli: multi [32T2]

Nouissimus: ultissimus

Nitit: trait 1000

Nuper: nouiter

Nouacula: rasorium 158

Neotericius: nouitius I neoficus (so)

Nutare: cancellare 159

Nituntur: trauntur 1 laborantur 1005

Nuncupat: nominat

Nondine: mercati 1 conuentiones

Non pepercit: non sparniauit

Nemus: arbuscula

Negotium : causa 1010

Opusculum: paruum opus [32vb]

Offendas: abattas

Obuiare: incontrare

Olfactariola : bis modis 160

Opansa: extensa 1015

Obstruxerunt: inconbuserunt

Obest: nocet

Oues: berbices 161

Onustus: carcatus 162

Ostendit: monstrat [33ri]

O (radirt): hadisti

Pridem: antea [33vb]

Patitur. sustinetur

Proibet: uetet

Penetrare: int' per intrare 1025

Pollicitare: promittere

Profugus: fugitiuus

Palestra: locus in quo iocantur

Parris: genus liguminis

Profectus : alatus fact' 1030

Poderem: lineam sacerdotalem

Palliums: cardonis 163

Procelles: tempestates

Prumptus: paratus

Pustula: malis clauus 164 L34ri]

Pando : aperio

Palpat: tangit

Profectum. pro certum

Pupbis. puer inbarbis

959 m in innocentüm ist durchstrichen. 960 oder haut (?); H: ... ittes

(nacktes? barittes?) 977 e in Kaiende unleserlich. 982 HD lepiscellus. 986 H

lectorium. 997 D manatces. 1021 vidi. Odisti. 1029 /. Porris. 1033 HD clauis.

25

Reichenauer Glossen.

26

1040 Puppis: posterior pars nauis Propera: festina Papilio : trauis 165 Perterruit: tremuit Pincerna: scantio 166 1045 Pes pedis. 167 [34*2] Pomelio: nanus

Pignarujr(s ?) : uuadius Pauimentum : astrum 168 Parrus: corium siue brittoni 169 1050 Polito: limtario 170

Propinatur: porrigit 1 miscit Parilitatem : equalitatem [34va] Profugus: porro fugatus

Ponderatus: oneratus. grauiatus 171 1055 Pestilentia : gladis 172 [34vb] Percussisti: feristi. occidisti

Passer: musco. 1 omnes minute aues [35Va] Quatiuntur: conquassantur Quin: unoni 173 1060 Quadrier currus cum .mi.or rotis Quisquilias: paleas Testamentum: placitum 1 pactum [36*b] Rerum: causarum Rubor: uerecundia 1065 Rubur: rubrus

Redeant: reuertant Rita: inaceria (so) incastrata 174 Rigor: rigidum Ruga: fruncetura 175 1070 Rete : rit

Rusticus: tyrus Rostrum: beccus 176 Rorate: utate Repende: recogita 1075 Respectant: reuuardant [36V] Rudi: nouelli

Recreare : refocilare Requiescit: repausat Refellit: fallit 1080 Rima: crepatura [37ra] Succincta: breuiata

Subsistentes: manentes Senex: piger 177 Suscendunt: sprendunt 178 1085 Salsugo: salsa causa Sudis: palus Sin autem: si non e

Smaracdus: lapis

Spera: rotunditas

Spado: castrad. 1090

Suggere: exortare 1 precare [37Vl]

Sciscitantes: interrogantes

Sterilis: qui infantem non habet

Supplici : humili

Stilum, grafium 1095

Sortilegus : sorcerus 179

Stipulam: stulus 180

Sarcinis. saccus 1 bulzia 181

Supplicium: penam

Sectis: taliatis 1100

Sopor : sumpnus

Superare: uincere

Stema: uestimenta regalis

Semis: dimidium

Solitudo: heremus 1105

Sculpare : contaliare

Sartago: patella [37v°]

Spirante: anelante

Subtilis: gracilis

Scaturit: uermes bulliunt 1110

Scafa: parua nauicula

Sinceram: integram

Subuenite: succurrite

Solatium: adiutorium

Sarrabitis: rennuitis 1115

Studere: Studium habere

Sepulchrum: sarcofagum

Saniore: meliore. plus sano 182

Socors: stultus

Singulariter : solamente 183 1120

Talpas: muli qui terram fodunt 184 [38vi]

Tedet: anoget 185

Tumentes: inflantes

Transgredere : ultra alare

Truncare: amputare 1125

Turibulum: incensarium 186

Tedio: tepiditas 187

Tetigit: tangit

Tabefactus: adtenuatus

Tädiü: tarn longe 1130

Transmeare : transnotare

Transfretauit : trans alaret 188

Transiliuit: trans alauit 189

Tutamenta: defendamenta 190

Tebrebat: perforat 1135

1067 H maceria (wie der Sinn verlangt). 1096 H D Sortileus.

mit D S. 5 1 = pr. trassalhir , fr. tressaillir ; nicht salire , sondern alare , (altfr. aler, neufr. aller) ist gemeint; vgl. 1030, 1124 und 1140.

27

Reichenauer Glossen.

2«,

Torris: ticio [i8vb] Tugurium: cauanna 101

Tuere: defendere

Tamquam: quasi 1140 Transmigrat: de loco in locum uadit

Tolerantia: sufferentia [39vi] Uespertiliones: calues sorices 192

Uictus: esca

Uult' : uulturius 1145 Ulcer: plaga

Uectigal: tributum

Uallauit: circumdauit

Urinam mingere

Uuscionem: incensionem 1150 Uuespes: scrabrones uuapces 193

Urguet: adastet 194

Umanus: omnin 195

Ueredarii : discursores

Ualitudo: infirmitas [39T°]

Uiscera: intralia. et dicta eo quod ibi uita 11 ">5

Uecors: esdarnatus 197 [continetur 196

Uectum: tinalum 198

Uncinus: hauus 199

Uixillum: signum

Uagus: uacatus 1160

Utilitas: profectus

Uicisitudinem : per uices

Utere: usitare

Umerus: scapula

Uexati: cruciati 1165

1 137 deutlich.

51 HD Urgnet (Druckfehler). 11 52 c in omnici undeutlich.

IL Karlsruhe 86 (Rzj.

Handschrift: Karlsruhe 86. VIII. Jahrh. Beschreibung: Holtzmann tlfj in Germ. VIII, S. 395 401. Auswahl ebenda (hier vermehrt); vgl. Diez l. c. S. 19. Herangezogen ist S. S. 315 /gg., mit einigen Variante)! von Karlsruhe 115 f. I02v 144. (A) und Karlsruhe 132 (B) und Hinweisen auf das alphab. Glossar bei S. S. 1 ff. (S), das sich auch im Cod. (A) f. 40 59 findet (A').

[37r] Foedare: sordidare (Pro/. Gen.)

Asterisco: Stella

Obelo: ueru uel uirga

Non deuulgarent: non depuplicarent 5 Conomicon : dispensatorem

Patrarat: perficerat [est Gen. 2, 12

Bidellium : in arbore collegitur et pigmentum

Perizomata: femoralia 3, 7

Leuigatis: limpidatis 6, 14 10 Bitumen: genus gluti. alii piculam. alii re-

Tristeca: tricamerata 6, 16 [sinam 6, 14

Uim: fortiam 19, 9

Uegetat: confortat 9, 15

Uepres: rumices 22, 13 [37V] Edulio: uictui esoa. uel esu 25, 34

Pharetram: teca ad sagittas portandas 27, 3

Furuum: brunus 30, 32

Populeas: bidulaneas 30, 37

Serotenus: tarduus 30, 42

Necetur: occidetur 31, 32

Polimitte: operis plumarü 37, 3 oder 23

Lacinia: ora uestimenti 39, 12

Pincerna: butillarius 40. I

In culmine: in calamo. in stipula 41 . 5

Augoriari : sortiri 44, 5

In erarium: in thesaurarium 47, 14

Lateris: tegulis non coctis de terra et paleis

Mares: masculos I, 17 [efticitur Ex. I, 14

Fiscellam : ponaer in modum nauis 2. 3

Scirpeam: iuncinam 2, 3 30

In carecto: in palustro 1 in marisco. alii ca-

Papirionem: papirum 2,5 [nalem 2.3

Scinifes: musce minutissime 8, 16 [3§r]

Conrodit: demanducauit. delacerauit 10, C

10 peigulam A; vgl. A /. I28ri: Terebintus. arbor grecum nomen. generat rasinam. omnium. rasinarum prestantiorem. 14 bdellium Vulg. iS vgl. bidullaneus Duc,

bedulanea, bedullanea Die/'., bellicine. S. S. 319, 6. 21 Vgl. ahn- S. S. 314, 17.

Pollimita. operis plumarü. Polimita. operis polimitarii. Polimita. ob ipsas imagines rotundas. quia polum a ronditate (sie) dicitur. A. 23 vgl. puttigilare , puttikilare , puttegilare.

butticlari S. S. 300, 50. 302, 23. 318, 47. 24 eulmo Vulg. 25 augurari Vtüg.

2-1 Lateres. tegule A. 29 6". S. 334, 10. fiscellam: sportam thenil und Ar:

„ags. tsenel. Fiscellum panaer (beides falsch) A'z., ponaer Isidor cd. Are: als 7, 4io.u 33 s. D. 22 (14). Scinifex. culicum genus permolestum 5; Scinifes. musce minutissime A'.

-9

Reichenauer Glossen.

30

Dens?: spisse 10, 21

Coturnis: perdix 16, 13

Pilo: pistello. alio loco lanceatarios 10, 14

Scatere: ebullire uel eferbere 10, jo

Craprones: fürs leones 23, 28 I Acitabula: acinarios 25, 29

Sperulos: in modum sperero tunditas 25,

Saga: ana tela in cortinis 26, 7 [31

Fibulas: hrincas uel fiblas 26, n

Mahnn punicum et mala granata unum sunt. [pomf mire pulchritudinis 28, 33 [3SV] Feminalia: femoralia 2S, 42

Femona: femora 28, 42

Iecoris: tigido 29, 13.

Aruinam: exugiam 29, 22

Uitalia: intralia 29, 22 50 Obelus: semi scriptulus 30, 13

(Jas. eneum quadrangulum in quo labantur

Zmime calami id est cassi? ristule [sacerdotes

Papilliones : tentorii ^^, 8

Armillas: rotundas sunt 35, 22 [tur

55 Dextralia: ampla sunt et ante manica portan-

In clibano: in camino. in forno Lev. 2, 4

Torres: asses 2, 14

Ilia: latus prope inguinem 3,4 [ 7, 12

Colliridas: eib:- quem nos nebulam dicemus 60 Subucala. ephot. id est. tonica linea 8, 7

Lugubri: flebili 10, 19

Cirogillius: bestia spinosa m.iior erinacio

[- 11, 5 Noctua: coruus aoeturnus. f cauannus

I— 11, 16 Porphirionem: alii auem album similem [eicino II, 18 Caradrion: brueus similis locuste sed maior 65

[- 11, 19 Corcodrillus: bestia in f limine similis lacerte. [sed grandis 1 1 , 29 Stelio : uespertilio. id est calua suricis 1 1 , 30 Papulas: uerrucas que. in leprosis apparent Sagma: sella 15, 9 [ 14, 56

Accupio. aecusacio. uel qui auium cantus 70 Accula: uicinus 18, 27 [austat 17, 13 Susurrio: oeculte murmorans t iniuria semi- [391] Nouerca: matrastra 20, 11 [nans 19, 16 Phitonicus: incantacio diuinacionis 20, 27 Iacinctina: plauuas (Num.) 4, 6 75

Coccinea: rubeas 4, 8 Uatila: spaludra ferrea 4, 14 Congessu: coadunaui. uel collexi 5, 19 Stipis: mendicus. in alio loco lignum 8, 4 Nausia: uomitus 11, 20 80

Alioquin: quid sinon. uel aliter 20, 81 Ariolum: sortitor. uel diuinus 22, 5 Perscelides: armillf. alii ornamenta tibiarum Cisinista ripe [ 31, 50

36 Coturnix Vulg.; vgl. D 38 (108). Coturnices. similes auibus quas quidam quaylas (quasquilas B) uocant A. 37 pistilo A. 39 crabrones Vulg., vgl. scrabrones und scrabones S. S. 322, 44. 328, 49. Cr. uespae longe A. Wegen fürs leones vgl. S. 334. Anm. 22. craprones: fruslenes Cod. Bern. 258 f. 2^, furrlones Isidor ed. Arevalo 7, 411. und D 23 (19), dessen Etymologie *fragilo zurückzuzv eisen ist. 41 sphaerulas Vulg., also sperulas. Die Glosse ist verdorben, wohl = in modum spere (= sphaerae) rotundatas, s. Germ. Vidi, 403. 42 = A. 44 vgl. D. 56 (233). 45 vgl. D 24 (25). 46 über o von femona ein i übergeschrieben. 47 vgl. D 30 (60) und 100 (52); S. S. 334, 23. iecoris: id est figid. = A (figido aus frigido); ebenso A f. 13 1 v2. Iecour: figidum. 48 exugia d. h. axungia. 49 vgl. D 24 (26). Uitalia. intra ilia A. 50 obolos Vulg.

51 Das Glosse/n Labrum 30, 18 ausgelassen. 52 Zwei Glossen (calami 30, 23 und

casiae 30, 24 zusammengeworfen. Zmirna , Myrrhe' hat hier nichts zu thun (vgl. Exod. 30, 23. myrrhae); calamus ist der cal. aromaticus ,, Kalmus". Vgl. Dief. calamus. 57 torrebis Vulg., vgl. Vercell. I, 315^. 59 dicemus] us angehängt durch F (verschieden

von f), das aus dem letzten m- Balken hinaufgehl; D las dicens, //dieimus. Vgl. D 28 (46). und Dief. nebula. Es steht schon im Anthimus. 14, 30., vom Hrsg. nicht erkannt, s. Die: Wtb. I nevula. C. eibus q. n. n. dieimus A. 60 /. subueula. 62 choero-

gryllus Vulg. 63 vgl. S. S. 342, 29/. 355, 7. Vgl. franz. chouan s. D. Wtb. II c s. v. choe, Löwe Prodr. 416 und Georges"! s. v. cavannus. 66 vgl. S. S. 341 , 13

crocodrillos , 348, 51. cocodrillus, crocodillus , corcodrillus, und 355, 22. 802, 6., s. Georges"! crocodilus. 67 vgl. D 52 (192). 68 papularum 14, 56 Vulg., aber

papulas, 22, 22. 69 vgl. sagma sella stual saü bei St. S. 291, 73; vgl. Dief. und D

26 (34). 70 aueupio Vulg. 71 aecolae Vulg. 73 vgl. Germ. VIII, 401. nouerca: matrea. 75 hyacinthinum Vulg., vgl, S.S. 364, II. blauas Berti. 258. und zu Exodus

25. 4. S. S. 336, 7. 77 batilla Vulg., s. Duc. vatilla u. S. S. 356, 13. u. 358, 10. 78 congessi Vulg. 79 stipes Vulg. 80 nauseam Vulg. 83 periscelides Vulg.

84 /. Cis: in ista ripe oder in ista [parte] ripe.

Reichenauer Glossen.

32

85 Caprea: siluatica. capra. domestica Deut. Ungues: ungulas 21, 12 [12, 15

[39v] ^n carta^o: m paner de uirgis 26, 2 Leuigabis: planabis 27, 2 [Inpolitis: inretundis 27, 6. A\ Pruriginem : scalpitudinem 28, 27 90 In suris: in puplitibus 28, 35

Arcuatu. uulnere quia cauda scorpionis curua [est unde ferit Jos. Praef. Serenarum: meretricum per magicas artes [1 undarum crispantium Coccinus: rubius Jos. 2, 21 [Subtilissima: per pitina Ä] Pittacis: palastris 9, 5 95 Presidia: firmitates 10, 19 Sudes: spites 23, 13 Posticam: postic Jud. 3, 24 Circiter: quasi 3, 29 Languenas: idrias fictiles 7, 16 100 Byllas: sigillas 1 ornamenta cinguli 8, 21 Monelibus: fibellis 1 ornamentis 8, 26 Torques: circuli aurei in collo 8, 26 [f. 40r] Problesma: preposicio. questio. parabula Faces: faculas 1 flammas 15, 4 [14, 12 105 Suram: suriculam 15, 8

Bubertatis: barbam emittentis Ruth 1 , 13 Uetule: anae. 1, 13 Sarcinulas: saomas 2, 9 In horreis: in spicariis 2, 23 110 Cedo iure: locum do perdono legi 4, 6 Caractoribus: figuris (Reg. Prolog) . . Et postquam Iuda et Beniamin a Chaldeis [captiui fuerunt . . . [40 v] Cardines: fundamenta Reg. I. 2, 8

Extales &anos unum sunt 5, 9 [8, 13

115 Focarias qui cibum ei pareant 1 tinctorias

Exspectabis VII diebus: nolite diosus esse

[in expectando 10, 8

19

»3

Fabor ferrarius 13, 19 Fornicem triumphalem: cameram \ arcam [uolutum 15, 12 Lurica humata. catena 17, 5 Ocreas. in cruribus. in tibiis 17, 6 Funda. fundibulam 17, 49 Epilempticos. cadiuos [21, 13 15] [Et abegit iumenta eorum: abstraxit \ ex- pulut id est minauit A 23, 5] [Mures: surices Reg. II. 5, 6 B] Colyrida: modico panis triangula 6 Stratoria: lectaria 17, 28 Tapetia: tusce. 17, 28 [III. 4

Pingues: qui naturaliter grassi sunt Reg. Sarta tecta .i. consuta. sarcio consuo. sarcior [consuor Reg. IV. 12, 5 A turre custodum .i. a camara 17, 9 Super tecta .i. in solario aut circa Solarium

[— 23, 12 [Brucus locustre que nee dum uolant. quam

uulgi olbam (uulgo albam B) uocant. Paral. II. 6, 28 A] [Eburneus: eboreus 9, 17 ß\ Coacuerunt: acitauerunt Prov. Pro!. Domatis: domus sine tecta 1 spinarum

[Pn>:-. 21, 9 Amigdalum : arbor nacum Eccles. 12, 5 Cyprus arbor est similis salice habens flores

[miri odoris et butros sicut herba pratea- [rum Ca»/. 1 , 13 Cassia herba est similis coste. Vinum candidum piperatum uelleatum Mustum faciunt de maus granatis \ 2 Loramentum: ligamentum Ecclesiastic. Cementa: petrre molliores 21, 22 [22. 19 Infrunite: effranate 23, 6 Asfaltum : spalor 24, 20 Galbanus: pigmentum album 24, 21

[42']

2

[42V]

[43r] [43-j

[46v]

135

[47']

140

87 in cartallo: in panerio Isidor ed. Arev. 7, 416, vgl. S. S. 367. Ai;m. II. und D 20. 26 (37). 89 vgl. scalpitatio Die/. 93 s. oben Xo. 76. Coccineus. rubeus A. 94 vgl. S. S. 376, 6. Pitaciis: modicis coriolis und Genn. J'III, 3S7. Paticis .i. palistris .i. modicä coriola, das. 402 pittaeiis: modicis coriolis 1 palastris. Pictaciis. modicis. corioris 1 palastris A. 96 vgl. S. S. 376, 37. sudes: stipites. 97 posticum Vmlg., vgl. D 20. Posticam. postkus (c oder r?). 1 latens ostium A. 99 lagenas I

100 bullas Vulg, vgl. S. S. 382, 7. 104 vgl. S. S. 3S3, 41. faces: facla. lOÜ S. S. 391, 11. Sarcinulas: saüma und das. An/n. 8.: sagmas Isidor, Sarcinulas in quibus portantur saumas Cod. Bern. 258 f. 5«. S. in q. port. eibi 1 sag^na (e aus 1). Item sarcinulas. saumas. A. 109 ebenso A; vgl. D 21 (12). 110 iuri Vulg. 11

S. S. 398, 56. 57. 118 /. arcum. 119 /. hamata, Vulg. lorica squamata, - 2, 255« (S. S. 392, Anm. 15). 124 Statoria. lectaria i tapecia que in stratu et amieta0 apta sit. A. 129 vgl. D "34 (87). 130 /. coacuerint. 139 vgl. Xo. 141. 140 s, S. S. 561, I. Aspaltum. spaldur. sypaldor, spalor und Anm. 1; balsamum Vulg. und Itala, aber vgl. Sabotier 2, 459« Anm. aspaltum spaldur Ö liier 260. Wright 2, IOI«.

Reichenauer Glossen.

34

ia: nausia 31, 23 Infrunita: sine freno t moderatione Lino crudo .i. uiride non cocto uerte 40,4 14". Fisura: scissura, diuisura Isaias 2, 21 Terestra: subtilissima curtina 3,-5 Decem iugera uinearum .x. iugeres 1 =Siur- [nales 5, 10 Ganniret: quasi cum ira rideret 10, 14 De colubri nascitur regulus qui manducat [aucellas 14, 29 [ [dam: pisasegrestes.i. fugles beane 28,25 Sirris. serra dicitur lignum habens multas [dentes quod boues trahunt 28, 27 Apotecas: cellaria 39, 2 Lumbare: brachas modices Jerem. 13, 1 Mirice arborem latine tramaritius dicitur

['7, 6

[1051] INCIPIVNT ALIQVA VERBA EXCERPTA DE 155 Lebes: chaldaria /, 2, 14 [libro regum Cliuum : montania 9, 1 1 Fornix: areus uolutus 15, 12 Aingebat: inde minabat 23, 5 Pagus: uilla 27, 8 100 Castra: castellum 28, I ioörj Gyra: circum //, 5, 23 Ludebant: iocabant 6, 5 Exosam: odio habitam 13, 15 Baiulus: portitor 18, 22 165 Cenaculum: Solarium 18, 33 Fixum: firmum 19, 29 Defkiente: lasciscente 21, 15

All fcapüd: hafta (■)

Dolatura: manaria ///, 15, iS

Cementarius: murarius 5 , 1 S 170

Epystia: capitacolum aar um II' Par, 4, 12?

Norma: regula /// Reg, 7, 9

Luter: conca 7, 26 [obrizzum 10, 18

Aurum l'uluum: aurum rufum. id est aurum

Crustula. panis est carens 14, 3 L75

Lanterenas: publicus secessus // ', 10, 17

Fullo: lauentarius 18, 17

Stilo: grafio 21, 13

Creditos: commendatos / Par, 9, 26

Exedre: mansiones 9, 26 180

Apoteca: cellarium 27, 28

Maleoli: trunci uinearum Dan. 3, 46?

Posticium. turili in media porta factum Dan.

Cassidile: follicullus Job 8, 2 [13, 18

Podore: castitate 6, 20 185

Tutabant: firmabant

[Pilosi saltabunt. ibi in cubilibus u. satiri 1 siluestres homines quos nonnulli fatuos uocant. \ demonum genera. Isaias 13,21 Ä]

Quassa: contere 42, 3

[Dromedarii. castrarii. ca^meli 60, 6 A]

In contis: in lanceis quadratis Arnos 4, 2 190

[Calathi: cofiniy^r.24, 2 A] [tos Ez. 13, 18^

Puluillum. id. duos plumatios simul coniunc-

Sandalia: calciamenta Judit 10, 3

Tyrsos: torsun II Macc. 10, 7

[Uenefici. qui uenenum dant .u. herbarii .s. 195 malefici Apoc. 22, 15 Ä\

145 Scissuras Vulg. 147 ^iurnales (d wegradiert), iurnales A, diurnales B; vgl.

D 45 (153). 148 Gamnit. mutit 1 quasi cum ira ridet A. 150 egrestes {über das

erste e von 1. m. a); vgl. S. S. 590, 14 ff. und Anm. 8. 154 /. tamaricius. 155 vgl. D 113(132). 158 abegit Vulg. 169 dolauerunt Vulg., vgl. S. S. 434, 21. 171 epi- stylia Vulg. 183 posticum Vulg. 187 in cubilibus] incubi ß. fatuos u.] fatuos

ficarios appellant B.; cf.Af. I37vb : habitabunt dracones {jfs. 35, 7). cum fatuis uicariis habens. 188 calamum quassatum non conteret Vulg., also verdorben, und Glosse fehlt.

189 vgl. A f, I36vb: Dromedarii: camelarii. 192 vgl. A f. I38vb: Puluillum: plumella und Par. 8. s. Anhang. 194 vgl. S. S. 697, 2 und 703, 52. 195 vgl. A. 150VD:

Veneficus uenenarius t maleficus .s. herbarius und B: Veneficia maleficia. est autem ueneficus uenerarius .u. maleficus id est herbarius.

Anhang.

I. Paris, Cod. 2685. s. Holtzmann, Germania VIII, 385 ff.

Biberes: potiones 1 parui calices in quibus Tipsinas faciunt de ordeo decorticant ipsa [potos monachorum mensurant {Reg. S. [grana in pila .i. in caueto ligno deinde

[Be/ied.) [quoquent in quo uolunt Reg. 17, 19

2 ptisanas Vulg. Foerster und Kos< hwitz, Altfr. Uebungsbuch I. 2. Aufl. 2

35

Glossen: Anhang.

36

Abies: arbor mire altitudinis unde faciunt [tunnas. franci df sepis Tornaturas: in transuersum. ligno tornata. [legge 6, 18 5 Lecito : uas uitreum in similitudine flasconis [1 panis III Reg. 17, 12 Colocitidas: cocurbkas IV Reg. 4, 39 Scalpeum ferrum est quod habent scriptores [unde ineidunt cartas et pennas acutent al- tera parte latum sicut graffusy^r^w.36, 23 Pullolos: plumaticos. micinos duos eunciunc- [tos habent in sella Ezech. 13, 18 Tridentum: haua 10 Tentoria: curtina [uocamus fiolam

Calicem orientales uocant uas quod nos Caccabum greci uocant uas quod nos uoca- [mus caldariam siue ferriolum

Crustulam orientales uocant genus panis [quod nos uocamus neodes (?) Cartallum est uas quod nos uocamus paner Catinum est uas quod nos dieimus latro. Fuligo id est suia [in modum cupe factum Doleum uidimus in Asia et est uas testium Trapezeta est qui solet sedere super mensam [in qua uodatur pretium Alea: ludus tabule acodämo Saraceni mischinum mendicum uocant Coniculum: fossado Lembum quod dromones dieimus Ueruina est genus iaculi longum quod ali- [quanti uerrutum uocant Celocem dieunt genus nauicelle modicisM- [mum quod priamplum dieimus Nietare dieimus nacinnum facere

II. Bern, Cod. Nr. 224. saec. X.

Vgl. H. Hagen Catalogus S. 427 Anecd. Helv. 5". CXXI fg. G. Loewe, Prodr.

'S. 176. G. Goetz Corpus Gl. lat. IV, S. XXX

[f. I93v] Adnectans: alligans

Aries: ueruexum materium

Bibuli: umeeta aranae

Baiolus: custor 5 Caruasa : uelanaues

Carabrum: nauicula sequens naue

Caepae: caepas

Discribo: pingo

Deferentia : distinetio [1941*] Deinceps: inante

Dos: arra uel datio

Equi romani: caballicatur romanus

Eo: uado

Fiber: uenae quam intrans uisceribus sunt. 15 Fauum: brisca [uel in pulmonis

[i94v] Fincxit: conposuit

Fax: uulgo flacatur

Fex: reliquias uini

Fessus: lassus 20 Forceps: forfex

Faxo : incendo

Facesso : lasisco

Galea: tichara

Gerolus: factor uel portetur

Greciszat: grecis similatur

Ilamum: capistrum

His: illis

Is: iste

Infra: subtus

Leua: senixtra

Lignus: lucerna

Lanterna: lampada

Monachus: solitarius

Mactus: dietatus

Nauium: contiu nautarum

Nihili : nemica

Orbita: semita

Omnes : toti

Perdus: plena sementia

Poli: ciuitas

Palpo : tattor palponis

Pierilla: paruum pistrinum

Pus: pustella

Patrisat: saepe patri similatur

Petisco: pedo

Quibo : potebo

I. 3 s. S. S. 429, 1 u. Anm. I.; zu abiegnis Vulg. III Reg. 5. S oder 6, 15. 4 s. S. S. 429, Anm. 3. 6 vgl. Ederam: cueurbitam A I4irb. 7 scalpello 8 puluillos Vulg. 13 neodes] /. neulas. 25 Wohl: Nutare d. cinnum facere; s. J.

G. Goetz Corp. Gl. lat. VI, 752 s. z: nuto , nutus u. vgl. ebenda cinnu?. IT. i- .

Equi[tes]. 17 ? [flaca uel facla]. 31 = lychnus.

37

Kasseler Glossen.

Radientia: fulgentia

[iyör] Sin: se

Sinautem : si non lex: petra I1971I Agerat: adcomolat

Adergo : post dorsum

Comit: ornat

Commeare: simul ambulare

Delibutum: dilegatum

Fide: corde in cithara

Funestus: lucubris

Glescit: crescit

Genas: maxillae 1*1 Gessit: gaudit

Heu: uae

Lituus: toba

Sagina: retia

Scatit: bullit

INCIPIVNT GLOS AI-. j [98Tb

Abaso: infirma domus

Atta: qui primis plantis ambulat

Aga: circa

Acatus: nauicola uel arcarius

Agagula: lenocinatur 70

Aniata: catenata ab eo qd sunt ami

Anapolagium : palleum

Aqualiculum : uentriculum

Anabat: natabat

Arna: uas apium 75

Aggere: strata. uia publica [I99rl

Arrepta: genus uasis ut pigella u. s. f.

Die Kasseler Glossen. (F.)

Handschrift: A'gl. Bibliothek zu Kassel (früher in Fulda) cod. theol. 24 (C), ssec. VIII. oder IX. in. Faksimile: 1) (Lithogr.) in W. Grimm Exhortatio ad plebem christianam. [Akad. der Wissensch. zu Berlin 1845. 1846.) 2) (Lichtdruck) in E. Monaci Facsimili di antichi manoscritti I. Heft. {Tafeln 7 11.) Rom 1881. Drucke: Eckhart Coinmentarii de rebus Franciae orientalis J, 853 ff. W. Grimm a. a. 0. W. Wacker- nagel Altdeutsches Lesebuch 1861. S. 27 (und spätere Aufl.) F. Diez' Altromanische Glossare 1865. S. 73 ff. (franz. Uebersetzung von Bauer). R~. Bartsch Altfranz. Chrestomathie 1866. S. 1. (und spätere Aufl.) Glosse 1 180. S teinmey er u. Sievers Die althochd. Glossen LIL (1895) 9 13; vgl. IV, 412. Mein Text beruht auf Monaci' s Faksimile. Abhan dlun gen tmd Berichtigungen u.a.: Hof f mann Althochdeutsche Glossen I (1826). § 69. Räumer, Eimvirkung des Christentums S. 137. 1. Graff Diutiska 1829 III, S. 211 und Sprachschatz (passim.) W. Grimm a. a. 0., Nach- träge 1853. F. Diez in Ha upt' s Zeitschrift für deutsches Alterthum VII (1849) $> 2>9^ff- (wieder abgedruckt in F. Diez' kleinere Arbeiten und Recensionen, hrsg. v. H. Breymann 1883, S. 168 ff.) A. Holtzmann in Kelten und Germanen 1855, S. 138 ff. u. 171 ff. F. Diez in Altrom. Glossare (s. 0.). Müllenhof u. Scherer, Sprachdenkmäler, 2. Aufl. ( 1 8 7 1 ) S. 50 1 . He n ning, über die St. Gallener Sprachdenkrnäler 1 8 74 , S. 8 ff. P. Ma rchot les gloses de Cassel, Freiburg (Schweiz) 1895 und Zeitschr. f. rom. Phil. XX, 82 84; dazu J. Stürzinger 7eitschr. f. rom. Phil. XX, 118 123; Arch. f. lat. Lex. IX, 466/. W. Meyer-Lübke Literaturbl. f. rom. u. germ. Phil. (1895) XVL, Sp. 373 376. Th. Gärtner Arch. f. indogerm. Spr. VII, 238 ff. G. Paris Rom. XXIV, 595 ff., 7'gl. noch Rom. XXV, 336. XXVI, 144. Mundart oder Heifnat: Italien: Sittl Arch. f. lat. Lex. II, 567. Bayern: A. Holtzmann a. a. 0., G. Paris a. a. 0.; Th. Gärtner (,,am besten wegkomtnt") Krit. Jahrber. . . . Rom. Phil. IV. Bd. I, 146. Lombardo-friaulisch: Monaci (ohne Beweis) Rendiconti dei Lincei 1892 {Juli) S. 487. Friaul: Marchot a. a. O.; „sicher nach Rätien" Morf (ohne Bezveis) Herr. Arch. XCIV , 347. Anm. 3. Französisch: W. Grimm a. a. 0., F. Diez a. a. 0. Stürzinger -widerlegt mit Glück Rätien und scheint sich für Französisch zu entscheiden , Zeitschr. f. rom. Phil. XX, 121. Meyer-Lübke las st es unentschieden. Für Französisch spricht fast alles; aber ~vas sollen dort die Nom. PI. -elli {vgl. noch colli, pulli, digiti, mallei; sogar pirpici)? Er scheidet zwar echt lateinisch -illi und -elli; aber warum gerade hier so folgerecht die lateinische Endung?

(D. col. 1, 2)

homo man. caput haupit. uertice skeitila.

capilli fahs. oculos augun. (D. col. 3, 4) aures aoruD.

4 cap von capilli und fahs u. sonst viele Wörter unleserlich in Monaci 's Faks., aber deutlich und erkennbar in der Handschrift, nur ?neist auf mit Reagenzien behandelten Stellen.

39

Kasseler Glossen,

nares nasa.

dentes zendi.

timporib' chinnapahhun.

(D. col. 5, 6) 10 facias uuangun. [hiuffilun.

mantun chinni.

pein maxillas chinn

collo hals, scapulas ahsla. (E. col. 1,2) 15 numerus ahsla. tondit skirit.

tundimeocapilli skir minfahs. radimemeocolli skirminan hals, radimeoparba skir minanpart. 20 radices uurzun. labia lefsa. palpebre prauua.

nun int"" scapulas untar harti

dorsu hrucki. 25 un osti spinale ein hruckipeini. renes lenti. coxa deoh.

deohes os maior daz maerapein

innuolu chniu. 30 tibia pein.

calamel uuidarpeini.

talauun anchlao. (E. col. 3, 4) calcanea fersna.

pedes foozi. 35 ordigas zaehun.

uncla nagal.

membras lidi.

pectus prust.

brachia arm. 40 manus hant.

palma pr&a.

digiti fingra.

polix dumo.

index zeigari.

medius mittarosto.

medicus laahhi.

articulata altee.

minimus minnisto.

putel darm.

putelli darma. (F. col. 1, 2) lumbulü lenti prato.

figido lepara.

pulmone lungunne.

intrange indinta.

stomachus mago.

latera sitte.

costis rippi.

unctura smero.

cinge curti.

lumbus napulo.

umbilico napulo.

pecunia fihu.

cauallus hros.

equm hengist.

iumta marhe.

equa marhe.

puledro folo.

puledra fulihha.

animalia hrindir. (F. col. 3, 4 boues ohsun.

uaccas choi.

armentas hrindir.

pecora skaaf.

pirpici uuidari.

hdelli chalpir.

ouiclas auui.

agnelli lempir.

porciu suuinir.

ferrat paerfarh.

troia suu.

scruua suu.

purcelli farhir.

aucas cansi.

auciun ca-nsincli.

70

9 Grimm bessert thinnapahhun (Bartsch). 18 min an] i unter m in einem Zug,

ebenso 97 (bis), Hs. Bartsch streicht me der Hs. 19 bessere mea p. 23 untar]

zwischen n und t ist oben das Zeichen ~ 24 dorsum] man sieht nur noch dorsu.

25 (un o)sti undeutlich Hs. ossi bessert Grimm, os ti[bia] Diez (Bartsch). 29 [inn]uolu undetitlich; guinuolu bessert Grimm, iunuclu Diez (Bartsch). 32 taluun (uu = ü) wie im Deutschen suu 80 81, rafuun (108) bessert Diez (Bartsch). anchalo bessert Grimm und Diez (Bartsch), dagegen Holtzmann. 35 ardigas Eckhart, Graff (Hs. verschmiert, a ganz unsicher), ordiglas bessert Diez (Bartsch). 45 medicus] ist der richtige des vierten Fingers; s. meine Anm. zum Karrenr., V. 4658, S. 401. Der Glossator hat das Wort missverstanden oder dazwischen Lücke! 47 altee Graff (Bartsch) denkt ai: zeha, Grimm bessert auricularis (Bartsch) aut minimus [orfingar aide] (= oder) minnisto, Holtzfnann altee = aide, Wackernagel auricularis alia minimus m. 54 indinta] Graff

bessert innida (Bartsch). 78 so Hs.

4'

Kasseler Glossen.

42

(G. COl.

(G. col.

85 pulli honir,

pulcins honchli.

callus hano.

galina hanin. 2) pao phao. ;\t paus pnain.

casu hus.

domo cada.

niansione. selidun.

thalam' chamara. 95 stupa stupa.

bisle phesal.

keminada cheminata.

furni ofan.

caminus ofan. 100 furnax furnache;

segradas sagarari.

stabulu stal.

pridias uuanti.

esilos pr&ir. 105 mediran cimpar.

pis first.

trapes capr&ta.

capriuns rafun.

scandula skintala. 110 pannu lahhan.

tunica. seia. tunihha. 4) camisa pheit.

pragas pröh.

deurus deohproh. 115 fasselas fanun.

uuindicas uuintinga.

mufflas hantscoh.

uuanz irhiner.

uuasa uuahsir.

dolea

120

idrias tunne chofia.

carisa

ticinne choffa fodannaziu.

sisirtol stanta.

cauuella potega.

gerala. tina. zuuipar.

siccla einpar.

sicleola

sedella. ampri.

sestar sehtari.

calice stechal.

hanap hnapf.

cuppa chupf.

caldaru chezil.

caldarora chezi.

ra crjmailas hahla.

(G. col. 5) implenus e fol ist. palas scufla. sappas hauua. saccuras achus. manneiras par ta. siciles sihhila. falceas segansa. taradros napugaera.

ran scalpros scraotis

planas paüscapo'

liones seh.

fomeras uuganso.

mar tel hamar.

mallei. slaga. hamar.

& forcipa antizanga.

& inchus. anti anapaoz.

deapis. picherir.

125

ItfO

135

140

145

150

caua. putin.

iln

suuuanas.

folliu.

91 Hs. sicher casu. Diez bessert casa (Barisch). 97. 99 i jedesmal unter m,

vgl. zu 18. 98 so Hs., nicht furn'. Diez furn, S. S. furnus. 101 /. secreta F. Diez;

dagegen H. Rönsch Jahrb. VIII, 73. m ebenso i unter n. 122 carifa Hs., f kurz

und klein in dem übergeschriebenen Wort (sicher kein c und kein t); carica Eckhart, Graff, Diez (Bartsch) ; caricx Grimm u. S. S. (das Faksimile zeigt an der rechten Krümmung des a einen in der Mitte anliegenden horizontalen Strich, sicher kein x, cf. x in punxisti 169); carita Holtzmanu. ticinne Hs. (sicher), Eckhart vermutet tina (Grimm), Holtzmann tunne. 123 Hs. sicher fifirtol ; bis jetzt lasen alle sisireol. 126 einpar] einpar Diez

(Druckfehler, cf. S. II 2). 127 sicleola Hs.] sideola Grimm. 128 es scheint nach

sestar ein 1 oder u zu folgen. 132 caldarora Hs.'] Diez bessert caldarola. 134 unter

r von erj Doppelpunkt in Hs. 140 siciles (c ist eigenartig geformt, wie sonst nie).

142. 143 statt -os könnte auch us da stehen. 143 scraotisran Hs., scraotisarn Diez

(Bartsch). 144 Punkt unter a in pla und oben zwischen ca von paüscapo. 146 uuganso Hs.] I. „waganso'; Diez (Bartsch). 149 oder foreipe? 151 deapis Hs.] (de) apir

siluarias Grimm (folliu zieht er zu flasca), apiarias de silua Diez Xtsch. S. 401 f. (folliu = de silua), Holtzmann [uasa] de apis und aluarias, folliu zu picherir, Diez Glossare: aluaria de apis (= apibus) picherir folliu (Bartsch).

43

Kasseler Glossen.

44

flasca.

puticla.

mandacaril. moos. 155 ua. canc.

fac iterü. to auar.

citius. sniumo.

uiuaziu. iili.

argudu. skeero. 160 moi. mutti.

•quanta moi. inmanagemutte.

sim. halp.

aiatutti. uuela alle.

uestid. cauuati. 105 laniu uestid. uul-|linaz.

lini uestid. lininaz.

tremolol. sapan.

uellus, uuillus.

punxisti. stahhi. 170 punge, stih.

cupa, hamma.

ponderosus. haolohter.

albios oculus. staraplinter.

gyppus. houa rohter. 175 & lippus. phanprauuer.

claudus. lamer.

mutus. tumper.

tinas. zuuipar.

situlas. einpar. 180 guluium. noila.

Indicamih. sagemir.

quomodo. uueo.

nomen hab&. namun hab&.

homo iste. deser man. 185 unde estu. uuanna pistdu.

quisestu. uuerpistdu.

unde ue nis. uuanna quimis.

dequale patria. fona uueliheru

pergite. sindos. [lant skeffi.

19o transiui. foor.

transier2. forun.

transiunt. farant.

uenistis. quamut.

uenim5. quamum. 195 ubi fuistis. uuaruuarut.

quid quisistis. uuaz sohtut.

quesiuim9 sohtum.

qd nob. daz uns.

necesse fuit dürft uuas.

quid fuit. uuaz uuarun.

necessitas. durfti.

multü. manago.

necessitas c. dürft ist.

nob. uns.

tua. dina.

gratia. huldi.

habere, za hapenne.

intellexisti. fTr nimis.

nonego. niih. firnimu.

ego intellego. ih firnimu.

intellexistis. firnamut.

intellexistis. firnemames.

mandasti. caputi.

mandaui. capa ot.

etego. ihauar.

remanda. capiutu.

tumanda. ducapiut.

& ego facio. anti ih tom.

quareii. uuantani.

facis. tois.

(sicp . .) sicpotest. somac.

fieri. uuesan.

sapiens ho. spaher man.

stultus. toler.

stultif. tolesint.

romani. uualha.

sapientif. spahesint.

paioari. peigira.

modica est. luzic ist.

sapienti. spähe.

inromana. inuualhum.

plus habent. merahapent.

stultitia. tolaheiti.

qua sapientia. denne spahi.

uolo. uuille.

uoluer2. uueltun.

uoluisti. uueltos.

cogita. hogazi.

d&em&ipsum. pidih selpan.

ego cogitaui. ih hogaz ta.

semp. simplun.

demeipsü. fona mir selpemo.

bonü 6. cotist.

malas. upile.

bonas. cotiu.

ao

-

J4<»

154 mandacaril Hs. , Diez vermutet manducaril (Bartsch). 161 in Hs.] weo

Grimm, Diez, hiu Bartsch. 164 cauuati Hs. {Dicz gauuati Druckfehler s. S. 11

167 so sicher Hs.; bis jetzt lasen alle tramolol. 173 albioculus bessert Grimm (D.::.

Bartsch). 188 uuelihera Diez. 208 firnimis Diez. 215 et*go (1. Hand aus ergo).

221 (sicp . .), viell. seipot Hs., vom Sehr, weggewischt. 230 bessere sapienti[a]. wmAr scheinlich in der Vorlage da? a dazugesch rieben u. vom Kopisten fälschlich zu roman[o] gezogen.

45 Die Strassburger Eule. 40

Die Strassburger Eide. (K.)

Handschrift : Pariser Xationalbibliothek, F. I. 0708. Genaue Beschreibung der* selben s. Brakelmann, Zeit sehr. f% deutsche Phil. III, 91.//".,' Koschwitz, Commentar su den ältesten französischen Sprachdenkmälern, Heilbronn 1886, S. 1 (f. (A'o.) , und Rajna, Romania XXI (1892), 53 62. Photographische Faksimiles (Photogravuren) enthalten das: Album der Sociite des anciens tc.xtcsfranc.ais, Paris 1875, Bl. 1; Gaste, Les Sennen ts de Strasbourg, Paris 1888 (Ca.); Monaci, Facsimili di antichi »lanoscritti , Rom 1 SS 1 //". , Taf. 91; Petit de J ullev i l le , Histoire de la längue ei de la litterature frangaise, I, S. LXXVI, Paris 1896; E n neccerus , Die ältesten deutschen Sprachdenkmäler, Frankfurt a. M. 1S97, Taf, 34 36. Das hier beigegebene autographische Faksimilt will nur pädagogischen Zwecken geniigen. Die älteren Drucke sind verzeichnet von Reiffenberg, Chronique de Phil. Mouskes, Brüssel 1836, / 5. CIl', II S. IJ' An in.; Mass mann, Die kleinen Sprachdenkmale des VIII. bis XII. Jahrhunderts, Quedlinburg 1839, S. 57, und Gaste, a. a. 0., S. 14 ff. N euere Ausgaben mit Commentar: Diez, Altromanische Sprachdenkmale, Bonn 1846, S. 3 ff, (D.) ; Du Meril, Essai sur la forma tion de la langue frangaise, Paris 1852, S. 397; Burguy, Grammaire de la langue d'oi'l, Berlin (1852, 1869), 1882 /, 19 (Bg.) ; vallet, Origine et formation de la langue fraufaise, Paris 1853, &3 \ C. Paris, Miscellanea di filologia e linguistica, Florenz 1886, S. 77 ff. (Pa.) , vgl. ebd. S. 473; Gaste , a. a. O.; Roget, An introduetion to Old french, 2. Ausg., London 1894, S. it, ff. l'on den zahllosen neueren Drucken und Ausgaben ohne Commentar seien erwähnt: Bartsch, Chrestomathie de Pancien francais , Leipzig (1866, 1872, 1875, 1880, 1884), 1 S 9 5 , Sp. 3/. (Ba.); Bartsch (u. Horning) , La langue et la litterature franfaises depuis le IXe siede jusqu' au XIVe siede, Paris 1881, Sp. $f.(Ba.x); Koschwitz, Les plus anciens monuments de la langue francaise , (LLeilbronn-) Leipzig (1879 1 1880, 1884, 18S6), 1897, i". 1 ff.; Stengel, Die ältesten französischen Sprachdenkmäler, Marburg (1884), 1901, S. 5 ff.; Constan s , Chrestomathie de l' ancien frangais , Paris 1884, S. \ f. (Cs.); Monaci, I piic antichi monumenti della lingua francese , Rom 1894, S. 3 f. (Mo.). Erläuterungen , Bes serungsvorschläge und Lesarten: Suchier, Jahrbuch für romanische und englische Sprache und Literatur XIII (1874), 3&3ff.(Sr.); J. Storm , Romania III (1874), 286 ff. (St.); Gröber, Jahrb. f. rom. u. engl. Spr. u. L. ^(1876) 82 ff. (Gr.); Lücking, Die ältesten französischen Mundarten, Berlin 1877, S. 76 ff. und S. 84 f. (Lu.); Buc hholtz, Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Litteraturen LX (1878), 343 ff. (Bh.); Koschwitz, Commentar etc., S. T,ff.; G. Paris, Romania XV (1886), 444 ff. (Pa.1); Schzuan, Zeitschrift für romanische Philologie XI (1887), 462/". (Sclrw.), vgl. dazu G. Paris, Romania XV IL (1888), 621 ff. (Pa.*); Meyer-Lübke, Zeitschr.f. roman. Phil. XIL (1888), 526 ff. (M.-L.), vgl. G. Paris, Romania XVILI (1889), 326 (Pa.3); Batst, Zeitschr. f. rotnan. Phil. XX (1896), 327/'., vgl. G. Paris, Romania XXV (1896), 626; Rajna, a. a. O. Ausserdem vgl. über fauir und podir P. Meyer, Romania III (1874), 371 ff. (Mey.), Kose hzvitz, Commentar, S. IS ff.,' über dift P. Meyer, a. a. 0.; Cornu, Romania 7^(1875), 454 ff- (Co.); Gröber, Zeitschr.f. rom. Phil. 7/(1878), 185 (Gr.'); Koschwitz, Commentar, S. 17 ff.; Schwan, a. a. 0.; Joret, Revue critique , 5. Sept. 1887, S. 16 f. (Jo.) ; Salvion i, Giornale storico della letteralura italia?ia X. (1887), 3. Heft (Sa.); über in aiudha &: Cledat , Revue des langues romanes 1885, S. 305, und 1887, S. 158 (Cl.); Stürzinger, Mdem Language Notes 1886, Sp. 140 ff. (Stü.); Karsten, ebd., Sp. 172 ff. (Ka.); Settegast, Zeitschr. f. roman. Phil. X (1886), 633 (Se.) , vgl. dazu P. Meyer (und G. Paris), Romania XV (1886), 633, und Schwan, a. a. 0., S. 462 Anm.; über n loftanit Cornu, Romania VI (1887), 248 (Co.1); Gröber, Zeitschr. f. rotnan. Phil. LL (1878), 184 (Gr.1); Lindner, ebd. VL (1882), 107 (Li.), Koschwitz, Commentar, . S.qzff.; Boucherie, Revue des langues romanes, 2e serie L, 18 (Bch.). JUtindcirt .* G. Paris, La Vie de Saint Alexis, Paris 1872, S. 41 ; Lücking, a. a. 0.; G. Paris, Romania VII (1878), 134/./ Koschwitz, Commentar, S. 32 ff.; G. Paris, Romania XV ( 1 886), 444. Vgl. auch Bai st, a. a. 0.

Lodhu uic^ qm niaior nam erat, prior \ haec deinde feferuaturü teftatuf .e. \ Pro do amur cV pxpian poblo & nro cumun | faluament. dift di £n auant: in- quantdf fauir & podir medunat. fifaluaraieo. j eift meon fradre karlo. & in ad iudha. |

I. I. Für pro und p bessert Gr. por. 0n] e ist durchstrichen , um es in i zu bessern Bra. 2 fradre] Form des Abschreibers für fradra? Pa.

47 Eulaliasequenz. 48

! & in cad huna cofa. ficu om p dreit son ( fradra faluar difh. Ino quid il mialtre;fi faz&. Et abludher nul plaid nüquä | prindrai qui meon uol cift meon fradre karle in damno fit.

Quod cu lodhuuic^ \ expleffd.-. karolus teudif ca lingua fichec \ eade uer/a teftatus eß. \

Ingodef minna indinthef xpanef folchef | indunfer bedherogealttniffi : fonthese[moda ge frammordeffo framfo mirgot | geuuizci indimadh furgibit fohaldihtef|an minan bruodher fofo manmit rebtu | finan bruher fcal inthi utha zermigfofo|maduo. indimit luheren innohein iut|hing nege gango. theminan uuillon imo | cef cadhen uuerhen. |

Sacramtü aut^ qd utroruq ; populuf \ quiq ; propria lingua teftatuf eß. \ R >ma>ia lingua ßc fehab&.

Silodhu|uigf fagrament. que. fon fradre karlo | iurat conferuat. Et carluf meof fendra | defuo partil loftanit. fi ioreturnar non | lint poif. neio neneulf cui eo returnar | int poif. in nulla a iuha contra lodhu|uuig nunli iuer.

Teudißa aut^ lingua. \

Oba karl theneid. then er fine n.obruodher | ludhuuuige gefuor. geleiftit. indi- lud|huuuig min herro thenerimo gefuor forbrih|chit. obi hina nef iruuen denne mag. noh|ih noh theronoh hein thenihef iruuendenmag | uuidhar karle imoce folluf tine uuirdbit. j

I. 3 & in] Cl. Ka. Se. bessern & in er. dift] = debet D.; = decet St. Bh. Sa. Schiv.; vgl. dazu Mey. u. Schw. Bg. Co. Lü. Ba. Fa.1-2 Jo. Mo. lesen oder bessern dift; vgl. Gr.1; Gr. bessert diit. Vgl. Ao. Comm. S. 17 ff. , Pa. S. 89 („en comparant ce mot [dift] a dift de la ligne 1 et a cift des lignes 4 et 8 [du ms.}, il me semble b. derriere la haste de l'i le pelit trait qui distingue cette lettre de /'f"). und Ga.

nous , en etudiant avec soin les f de la page du ms. . . notis voyons aussi souve dans les f le petit trait dont parle G. Paris ). 4 nüqua] Sr. Ba. bessern nunqua ; Gr. numque. fradre] s. Z. 2. karle] Im Original vielleicht karlo Pa. 5 damno J Gr. u.

Schw. bessern dam; vgl. Lü., Ko., S. 9, A/.-L. u. Pa.y

II. 1 fradre] s. zu I, Z. 2 tt. 4. 2 fuo] sua D.; sue Gr. Ba. Cs. \\ loftanit] ,,/if, Stengel voit sous l'i de loftanit un point qui l} annulerait. L'examen attentif du ms., que j'ai fait avec M. Omont, ne confirme pas cette Iccture'' Pa. non lo s tanit (= tenet) D.; non lo s tanit (= tenebat) Co.1, vgl. Gr.1; lo stanit Bh.,- (nun, non) lo franit Sr. Mey. Ba.-H. Cs.; l'ostanit = obsünet Bch.; (n) lo fraint oder l'enfraint Lü.; de suo partim lo fraint Li.; non lo suon tint Gr.; lo suon fraint Pa.1 Cl. Vgf, A\>. Co».

u. Ga. S. 33 ff. io] vielleicht vom Abschreiber für eo eingesetzt Pa. 3 iuer] = iu er

(ego ero) Grimm, vgl. D. S. 14; = iv er (ibi ero) D. Ba.; = lui ier Jür li iuer Lü.; li iu (ibi) er Pa* Vgl. W. Foerster, LH. Centialbl. 26. Jan. 1S7S; AV. ' . 49/'.

Eulaliasequenz. (K.)

Handschrift- Bibl. von Valenciennes, Hs. 143. fol. 141. Vgl, Mangeart,

Catalogue descriptif et raisonne des manuscrits de la bibliotheque de Valenciennes , Paris 1860; Müllenhof f und Scherer, Denkmäler deutscher Poesie und Prosa, 2. Aufl., Berlin 1873, «S". 298, und Ko schwitz , Commentar zu den ältesten französisi denkmälern , Heilbronn 1886, S. 52 ff. (Ko.); Enneccerus, Zur lateinischen und französischen Eulalia, Marburg 1897 (En.). Faksimiles: Chevallet, Orig Formation de la langue francaise, Paris 1850 (2. Aufl. 1858), /, 86; Album a des anciens textes francais, Paris 1875, Bl. 2; Enneccerus, a. a. 0. und . deutschen Sprachdenkmäler, Frankfurt a. M. 1897, Taf. 40; Monaci, Facsimiä di antichi manoscritti , Rom 1 89 1 ff. , Taf. 86 ; Suc h i e r und Birch-H Vi Geschichte der französischen LMeratur , Leipzig 1900, S. 98. i'nser au: Faksimile beruht auf dem des Album der Soc. des anc. textes frang. Ausgaben : Elnonensia, Monumens des langues romane et teutonique du IX( siede p. r. Hoff mann de Fallersieben , avec une introduetion et des notes par f. F. Willems , Ger (2. Aufl. 1845), S. 6; Diez, Altromanische Sprachdenkmale . Bonn 1S46. 5. 15 Chevallet , a. a. 0. (Che.); Bartsch, Chrestomathie de fanden fron fais , l (1866, 1872, 1875, 1880, 1884), 1895, Sp. 5 (Ba.) und La langue et la frangaises depuis le IXe siede jusqu au XI1'e s.ecle, Paris 1S87, >"'. 7/. (Ba.1); F. M

49 Eulaliasequent. 50

Kecucil danciens textes Jrainais , farlie , M 1S77, 5". 193 (Afey.1); Koschwitz, Les plus anciens monuments de la langue franeaise , (Heilbronn~) Leipzig (1879, 1880, 1884, 1886), 1897, S. 4 ff.; vgl. Koschwitz, Commentar , S. 54; Stengel , Die :en französischen Sprachdenkmäler \ Marburg (1884), 1901, S. 8; Constans , Chresto- mathie de fanden francais, Paris 1S84. S.2/.; Monaci, I piu antichi monumenti äella ia jrancese, Rom 1894, S. 5; Roget, An introduction to Old French, 2. Auf!., London 1 v>4 S. 19.//"./ Matile, 'Baalstudie A'(i890), 334 _//'..■ Suchier u. Birch-Hirschftldx a. a. 0. S. 99. Vcrsfxnt : Wtigand, De la Mesure des Syllabts, Progr., Bromberg 1857. 5. 20 //"., //;/</ Tratte de la Versification francaise, Bromberg 1863 (2. Aufl. 1871), >". 124, 211 (Wei.); Littre, Journal des Savants 185S, 5. 725, und Htstoire dt la langue Jraneaise, Paris ij>02, //, 287 ff. (Li.); Böhmer, Romanische Studien /// ( 1S79), 6°8

.); P. Meyer, Bibliothequt de !' Ecolc des Charles V, 2 (l86l), S. 237 ff. (Mev.);

.rock, Die Nibelungenstrophe und ihr Ursprung, Bonn 1858, S. 87 ff; G. Baris, Etüde sur le rble de taccent latin dans la langue francaise, Bans u. Leipzig 1862, S. 107, und Lettre ä M. L. Gautier sur la rersißcation latine rhythmique, Baris 1866, S. 22 ff.;

F. II •■ die Lais, Sequenzen und Leiche, Heidelberg 1841 , S. 1 17, 4767.,- IV. Grimm , Zur Geschichte des Reims, Berlin 1851, S. 166; Ten Brink, Conjectanea in historiam rei metricae Jrancogallicae , Bonn 1865, S. 6 ff'.; Bartsch, Die lateinischen Sequenzen des Mittelalters, Rostock 1868, S. 166, und Zeitschr. f. roman. Phil. II (1878), 122; Suchier, Jahrbuch J . rom. u. eng.'. L it. XIII, 385 ff. (Sr.); E. Stengel, Ausgaben und Abhand-

n aus dem Gebiete der romanischen Philologie I (1882), 202 (Sie.), und Grundriss der romanischen Philologie II, I (1893), S.6/.; Ko sc hzvitz , a. a. 0. S. 101 ff.; Becker, lieber den Ursprung der romanischen Versmaasse, Strassburg 1894, S. 52 ff. (Be.); vgl. S: : n gel , /eitschrijt für französische Spracht und Literatur Xf/I2 (1891), 211 ; G. Baris , Romania XIX (1890), 497, und Suchier, Zeitschr. f. roman. Phil. XV (1891), 43 Anm.; Ennecctrus, Zur lat. u. franz. Eulalia; Cloetta, Archiv für das Studium der /.eueren Sprachen £7(1898), 215^. (Cl.). Besserungsvorschläge tmd Lesarten: Lücking, Jahrbuch für romanische und englische Sprache und Literatur. AT. F. LH (1876), 393 ff» (Lü.); Suchier, Jenaer Literaturzeitung 1878, Nr. 21 (Sr.1); Böhmer, Romanische Studien III (1878), 192 (Bö.); Stengel, Ausg. u. Abhandl. I, S. VIII Anm. ; Koschwitz, a. a. O. S. 57 ff.; G. Baris, Romania XV (1886), 445 ff. (Pa.) ; Schwan, Zeitschrift für romanische Philologie XI (1887), 465^./ G. Baris, Romania XVII (1888), 621 ff. (Pa.'). Mundart: G. Paris , La Vie de Saint Alexis, Paris 1872, ^".41; Lücking, Die ältesten französischen Mundarten, Berlin 1877, S. \<$\ ff. :

G. Baris, Romania VII (1878), 135 ; Suchier, Zeitschr. f. roman. Phil. II, 300; Koschwitz, a. a. O. S. 86 ff.; Marchot, Zeitschr. f. roman. Phil. XX (1896), 519; vgl. dazu G. Baris, Romania XXVI (1897), 139/. Quelle: Vgl. Diez, a. a. 0.

S. 15; Koschwitz , Commentar, S. SS ff"' Salvioni , Zeitschr. f. roman. Phil. XIV y nl/fo o?> (1890). 371 5; Suchier, ebd. XV (»091), 24 ff. xU*~^caaJZ^ . ^ %MArUu&üiA4^ . {S^ w

1 Canti ca uirginis eu lauf. 1 Buona puleelia fut eulalia. G'nciue fuauiffona cithara. Bei auret corpf bellezour anima

2 Eftopere | qm peiü. ■'> 2 Uoldrent laueintre li Inimi. Clangere carmine martyriu. Uoldrent lafaire diaule feruir

3 Tua ego uoce fequar j melodiä. 3 Elle nont efkoltet lef malf consellierf. Atq: laude imitabor ambrofiä. 6 Quelle raneiet chi maent^ «fuf en ciel.

4 Fidib: cane melof. | eximium. 4 Ne por or. ned ar gentf*neparamenz. Uocib: miniftrabo fuffragiu. Por manatee regiel nepreiement.

5 Sic pietate fic humanü | ingeniü. 9 5 Ni ule cofe non la pouret omq, pleier. Fudiffe fletu co pellam' ingenitu. La polle fempre n amaft lo dö. .meneftier.

6 Hanc puella na lujuente fub tempore. 6 E poro fut pfentede maximiien. Nundu thorif maritalib; habile. Vi Chi rex eret acelf dif foure pagienf

Lat. Text: 2 fuau. cith.J zu bessern in cith. fua Sr. 9 bessere: pietatem.

Franz. Text: 2 Bei corps, bellezour avret anima Wci. 5 Sie. will Reimpaar

3 und 4 Hinstellen. Elle] El Wei. nont] n' Li.; n'out Che. Be.; non Ba. Ba.1 Mey.1 ; nonc Lu. ; no'nt Sr.1 Vgl. Ko. S. 91 ; non t'esk. Cl. lef om. Bö.1 6 Quelle raneietj deo qued eile raneit Sie. ; quelle deo non raneit Be. Quelle] Qu'el Wei. ; Que Li. raneietj raneit Bö.1 Vgl. Ko. S. 58. 9 non om. Li.; non la om. Bö.1 10 fempre] empres

Bö* n amaft] n'amaft Li. Bo.1 meneftier] mestier Wci. Li. Mey. ; menstier Bö.1 Vgl. . 59, Pa., Schw. u. Pa.1 11 E poro fut pfentede] Poro presentede Bö.1 E om. Li. maximiien] Maximin Li. 12 eret] ert Wei. acelf | cels Bö.1', a icels Sr. Jrgl. Ko. S. 120.

t o-b

51 Jonasfragment. 52

7 Hoftif | equi flämif ignif inplicuit. 7 Uli en ortet dont lei nonq, ehielt. Mox colübe. euolatu obftipuit. Qued eile fuiet lo nom xpiien.

8 fpf | hie erat eulaliae. 15 8 Ellent adunet lo fuon elemenr. Lacteolöf celer innoeuuf. Melz foftendreiet lef empedementz

9 Nullifactif regiregü | difplieuit. 9 Quelle pdeffe fa uirginitet.

Ac ideirco ftellif eseli femifeuit. 18 Porof füret morte a grand honeftet

10 Famulof flagitemuf | ut ptegat. 10 Enz enl fou lo getterent com arde toft. qui fibi laeti pangunt armonia. Elle colpef n auret poro. -nof coift.

11 Deuoto corde mo|dof demuf innoeuof. -21 11 A czo nof uoldret con creidre li rex pa- ut nob pia dm nrm conciliet. Ad une fpede li roueret. -to^r lo cbief. [gienf.

12 Eiuf nob | ac adquirat auxiliu. 12 La domnizelle cellekofe n contredift. Cui' fol & luna tremunt imperiü. 24 Uolt lo feule lazfier fi ruouet. Jtrift.

13 Nof | quoq; mud& acriminib: 13 Infigure de colomb uolat aciel. Inferat <x: bona fideriu: Tuit oram quepornof degnet preier.

14 Stern ate | luminif aureoli 27 14 Qued auuiffet denof xpf in< do famulantib:- Poft la mort & alui nof laift uenir.

Par fouue dementia

Lat. Text: 19 flagitemus] i aus t gebessert. 25 bessere: mundet. 27 Cl. glaubt Stemate lesen zu können. An das e schliesst sich oben ein schräger Strick an, der aber von den sonst üblichen Abkürzungszeichen für n, m der II s. durch s.ine zu vertikale Stellung und durch den Mangel einer Entfernung von e abweicht.

Franz. Text: 13 Uli lesen Elnonensia, D. ßa. Sie. Für WM. entschieden sich My.\ Sr., Lit. Centralbl. 1879, S- "7> und Nyrop, Litbl. f. germ. u. rom. Phil. 1880, . Vgl. En. 15 adunet] a dunet Mey. element] e le ment Bö., vgl. Sr., Ztschr. f. rem. Phil. II, 300, An/n. 2. 17 Quelle] Qued eile Sr., Qu'elle ne Ko. S. 115 //. 120.

19 Enz enl] El Wei. lo] la D. ßa. ßa.1 Mey.1 arde] ard BöS 20 Elle] El IV: i.

n auret] n'auret Bö.1 21 A creidre] no s voldret aezo concreidre Li.; nos voldret co creidre Bö.1 Vgl. Lü. u. Ko. S. 100 u. 120. 22 Ad une fpede] a spede

a sped Bö.1 roueret] rovret Wei. Be. chieef] chief Che. ßa. Mey.1 23 domnizelle]

donzelle Wei. Mey.; doncelle Bö.1 Be. Vgl. Ko. S. 59 u. 120, Pa. u. Seine, cellekofe] aezo Li. ; kose Bö.1 ; la cose Be. 24 Uolt) Elle volt Sr. u. Ko. S. 116 -

feule] seule Mey. fi ruouet Krift] = sie rogat Christum Pa. 25 de om. II

Vgl. Ko. S. 120. 29 fouue] la souve Bö.1

Jonasfragment. (K.)

Handschrift: Bibl. von Valenciennes, IIs. 475. Vgl. Bethmann u. C

maker, Voyage hislorique dans le nord de la France, Paris 1849, -s- i5 :art,

Catalogue des manuscrits de la bibliotheque de Valenciennes , Paris 1S60; Koscki Co?nmentar zu den ältesten französischen Sprachdenkmälern , Heilbronn iS^o, .>. i-i (Ko.) Faksimiles: B et hm an n u. Cousse maker, a.a.O.; (Jenin, Roland, Paris 1850, S. 466; Photogravure des Verso im Album der Societe des textes francais, Paris 1875, Bl. 10. Das beigegebene Faksimile beruht auf dem Gin ist aber nach dem des Albums und nach nochmaligem Vergleich mit der arg besehe Hs. so gut wie möglich gebessert. Eine schulgemässe Umschrift der tironiselu Verso gab W. Schmitz, Romanische Studien V, 297 auf 4 Tafeln. Drittle : Bethmann etc., a. a. 0. S. 18 ff.] Genin, a. a. 0. S. 465 (G.J; Kosch\ plus anciens monuments de la langue francaise , (Heilbronn-)Leipzig (1S79, 1>v 1886), 1897, S.Sff.] Stengel, Die ältesten französischen Sprachdenkmäler, Ma% 1901, S. 10 ff. (Sie.)] Bartsch, Chrestomathie de l'ancien francais, Leipzig (l$66, 1875, 1880, 1884), 1895, Sp.$ff.(Ba.); Monaci, I piü antichi monumenti fi francese , Rom 1894, S. 6 9; Raget, An introduetion to Old French , London 1894, S. 25 ff. Besserungsvorschiäge und Lesarten: Boucherie, Fragment de Valenciennes, Mezieres 1867; Suchier, Literarisches Centralblatt 1S75, S. 1587 (Sr.)] Lücking, Die ältesten französischen Mundarten, Berlin 1S77, S. 17 (Lü.) : U. P

Jonasfragment.

51

Romania VII (1878), 121 u. 133 (Pa ,) , Wfrf Romania XV (1886), 447 .//: (Pa,11); Varnhagen, Zeitschr,/. roman. Phil, /T(i88o), 97 _//'. (/'</.), /,//./ /'(1SS1), 454 (Va.'>; Schmitz, a. a. 0. S. 297 //". (Sc/////.): Böhmer, ebd. S. 300 (Bö,); Behrens, Französisch- Studien III, 3S4 (Ar.); Ko schwitz, Commentar, S. 121 //'. ; Schwan, Zeit sehr. f. roman, Phil, AY(i887), 400 ff, (Schw.); Ha ist, Romanische Forschungen VIII (1S95), 5kl ff. (Bai.), Vgl dazu Li. Paris, Romania XXVI (1897), 145; Marchot, Zeus ehr. f. roman. Phil, XXI (1897), 220 //'., vgl. G. Paris, Romania .VA'/ 7 (1897), 583; Marchot, Zeitschr. f, roman, Phil. XXII (1898), 401 f. (zu feeni), i/nd ebd. XXI II (1899), 415 /. (zu fisient /t//d permessient) (Ma.). Mundart: G. Paris, La vie de Saint Alexis, Paris 1872, S, 42; Luc hing, a. a. 0. S. 195; G. Paris, Romania VII, 135; Suchier, Zeitschr,/, roman. Phil. //(187s), 300; Koscl/wi tz , Commentar, S, 151 ff, Oiielle: Jonas, c 1 4; Hieronymus 1 //. 4. Vgl. Ko schw it z , Commentar, S. 124 //'. ; Marchot, a. a. 0. S. 228. lieber Setzung : Xoschwits, Commentar, S. 167.

R e c t o.

1 dicit fi . . . me rogat aler in niniuen

P -fi uenude eife tref dief fuper me e fi

. . . . eili . . . dicit ore nof . . . aire

. . end . . me fit . . . ut nie . . . uiuamuf . . .

[licerent mienir al . . . niul mou . . quia mare ibat et (intu-

[ mefee) W fuper eof , . d . . e fi diftre[nt :

[Quaefumus, domine, ne pereamuf in

[anima 6 viri iftius et ne] def fuper nof (fanguinemj

\in//ocentem . . . cid n . . . (\ue par 1 . or iau.enl ... il

[quam . . . c\uet oire e por

\tnar-. >/e ....

!' maiff

euif

. . . t lat. le eu Et . . .

[m. ... de 12 . . cel pefeion . . . ne fait . . et ... fu .... et noiedf co dicit f . . o .

[(clamaui de tribulatione

mea ad dominum) et exaud(ivit me)

15 de ciofw . uelgent . . . cum

[co

car .... reu .... quet . . .

net iuerl" .... eila mare e fi

[chi . d. 18 1 . . . Iojiaf profeta de ... et . . . Et p;v-

[cep/7 . . louam fuper

... el deuf

totam niniuem civitatem .... eif fub pecca-

torum .... Et ferr . . [Et] damauit et dixit adhuc (quadraginta 1\

[dief et Niniue fubuertetur)

Pofiea

Et (uefliti funt faccis a maioribuf)

\ufque ad minoref . . pofiea peccator que eil ... et ... . iet e _//' er ... 24 uehirent . . hairef a n/aiore (ufque ad

[minorem) . . et (indutuf eft) faeco et fedit in einer e

[ n . . . .

. . de nt a perilf .... 27

e . reied e fi tult fi efte e fi n

. . feit .niulf dixit chi e dixit .

[e :..

. . de en eift tref dief dixit ?,0

dominum magna fi

\f\fient in hoi lan . . . de . . e fant . . e

[fi . . . on . ent . e fi fu co fruetuf 33

[u°f

Pofiea per merfiont'w Ione profete fi debetif

\intelligere . . aduerfuf dominum . . . . . merfione/w Ione fi ...

[fc . . . . . . magn . . dominum ■'<>'>

1 dicit] dixit G. rogat] rogavit G.\ rovat? Schw. 2 eife] eist G. tref diefj

zweifelhaft Ko. 3 dicit] dixit G. 4 fit] zweifelhaft. 5 Das zwischen ( ) Stehende

ist von Ko., das zwischen [ ] Befindliche von G. ergänzt. 7 fau.<v^] sav[ei]ent? Ko.

8 quet] quant G. 11 le] lo G. 13 dicit] dixit G. 16 quet] quant G. 28 reied] reid G. 30 tref dief] zweifelhaft Ko. 31 fifient] flsent Pa. Va.1 ; fiisent Schw.

Vgl. Ko. S. 138 ff. und Ma. 32 fant] sancel G. 33 on] or G.

55

Jonasfragment.

5*

Ve r s o.

. . . habuit mißericordiam ß cum il fiemper [folt haueir de peccatore. e ßc liberat de

[ce e de cel peril [quet il habebat

[difcretum]

cyte ßuper elf metreiet. Et afflict«/" [Ionaß afflictione magna, et iratuß et [orauit ad dominum et dixit [domine, [tolle, quaefo, animam meam a me]

quia melior mihi morf quam uita. dune [co dixit ß fut Ionaß proßeta mult cor- [reciouf e mult iretft. [quia Deuf de [Niniuitif]

/nißericordiam habuit e lor peccatum lor [dimißt. faueiet co que li celor ßub co [aftreiet eiß ruina ludeorum. e ne [doeeiet . . .

[ljor falut. cum il ßaciebat de perditione [Iudeorum ne ß cum legimuß e le euan- [gelio que dominuß noßer fleuit ßuper [Hierußalem et noluit tollere [panem filio- [rum et dare eum

can]ibuf. Pauluß apoßoluß etiam optabat [efife anathema eß'e pro ßratribuß ßuiß qui [ßunt Ißraelite. Et egreff/// Ionaß de [ciuitate et ßedit [contra orientem ciuitatif

donec] uideret quid aeeideret ciuitati. dune [co dicit cum Ionaß proßeta cel populum [habuit pretiet e conuerf. et en cele . . .

iet. ß efeit foerf de la ciuitate e ß fift [contra Oriente m ciuitatiß e ß auardeuet [cum deuß per feren . .

[ajftreiet u ne fereiet. Et preparauit do- [minuß ederaw ßuper caput Ione utßaceret [ei umbram. laborauerat [enim . . dune]

co dicit Ionaß proßeta habebat mult laboret [e mult penet a cel populum e ßaciebat [grant iholt. et eret mult laf . . .

. . . un edre fore fen cheue quet umbre li [fefift. e reponier ü podift. El letatuß [eß Ionaß ßuper ederam fletitia magna. [Dune fut Ionaf

m)ult letatuß co dicit poxque deuß cel edre [li donat a fun foueir et a fun repzuie- [ment li donat. Et preeepit dominu, [(uermi . . . ut percuteret ederam)

et exaruit. et parauit deuß uentum calidum [ßuper caput Ione et dixit. meliuß [mihi mori quam uiuere

.... dune co dicit ß rogat deuß ad un [uerme. que p^reuffift cel edre foft que [eil ßedebal e c . . .

eilg eedre fu feche. ji uint grancefw*;/' iholt [ure ßuper caput Ione et dixit. meliuß e/t [mihi mori quam uiuere. Et dixit d - [minuß [ad Ionam : Putafne bene

ijrafcerif tu ßuper ederaw ? et dixit ben [irafcor ego ußque ad mortem. Poßea per [cel edre dunt eil tel (dolor aue-)

iet . ß debetif in teiligere per lüde ß. chi [ficci et aridi permanent. negan/«V filium [dei. . . e e por elf (Tut or-)

ef doliantf. car co uidebant per ßpiritum pro- [ßete que cum gentefi uenirent ad fidem . . . aftreitTz/ li ludet p^rdut ß cum il ore [{unt. Et [dixit dominuf: Tu]

doleß ßuper ederaw /';/ qua non la

[neque ßecißi ut crefeeret. et ego non [parcam niniuf ciuitati magne in

l ,,Von habuit misericordiam sehe ich in den Nachbildungen deutlich nur uit, sonst nur geringe, wenn auch wahrscheinliche Spuren" Schm. peccatore] peccatonbus G. liberat] vielleicht liberatur Schm. ce.] cere G.\ vielleicht cete, yfjrogr Schm. fg.. A' . S. 159. 3 iretft] ireift G. 4 que li celor] Sr. bessert qued icel' ore. Jgl. A'o. S. 160. doeeiet] doleiet [tant de] Fa.1 5 ist von Bö. ergänzt. Die Worte ne li cum legimuf

qui funt Ifraelite (Z. 6) sind unterstrichen. 6 effe anathema effe] ein elTe ist dittographisd: und daher zu tilgen ßa. Schm. Vgl. Ko. S. 161. 7 dicit] dixit G. Ba. Mo. Vgl. Ba.1

pretiet] Bai. möchte preciet lesen. Zwischen den Z. 7 u. S ergänzt Schw.: (ciuitate log)iet. 8 feren] stren . . . Sr. Vgl. A'o. S. 161. 10 dicit] dixit G. Ba. iholt] cholt Sc/rw. Bai.

11 fi] se G. 12 dicit] dixit G. Ba. foueir] saveir? Bai. G. ergänzt: vermi ... qui percussit ederam. 14 dicit] dixit G. Ba. rogat] rogavit G. rovat? Schw. c] Sckw.

scheint c kein Buchstabe mehr zu sein, und nach ihm ßehlt nichts zwischen den /'. 14//. 1;. 15 eilg eedre] Sr. bessert eilge edre. grancefmef] grantesmus l'a.\ grantesmes Sch:o. iholt] cholt Schw. Bai. ure] „vielleicht Anklang an Jon. cap. 4, 8 vento calido et urentr Schm.; ,,ure ist oret , Uebersetzung von veutus" Bö. Vgl. A'o. S. 14S. 17 Au Worte per Iudeof beziehen sich die am Ende des Bruchstücks (Z. 36) befindlichen Fa. Vgl. Ko. S. 163. e e] eines der beiden e ist ein Rest des ursprünglichen Textes oder irrig Ko. elf] eles Mo. 18 Pa.1 möchte gern lesen: uidebat p. sp. profetiae.

S7

Jonasfragment.

58

ht . [e

\/unt pluf quam [centum uiginti milia | hominum qui nefciunt quid] fit inter dexteram et ßmißram? dune fi dicit

[dtuf ad Ionam profetam. tu doulf mult

[. . . ad (icel edre e) // per (icel edre ef

[mult i- ret)il . . . dixit* in qua wou laboraßi ntqut

[ feeifii ut crefeeret dixit. e io ne dolreie

[de tanta milia hominum fi p<vdut erent

[dixit? . . . . . dixit. Poßea en cefte caufa ore potejlif

]uidert .uauta mifericordia et pietaf

\dei fttperpeccatorefkominef: Cil hominef

[de cele ciuitate . . . fendut que toft le uolebat . . . delir. e ro

[la ciuitate uohbat cowburir c't ad nihilum

[redigere. Poßea pcr cel terriculum (conirhi-) on ti/ient. e ß contenemmt (?) fifient. ß

[achedere/zt ueniam et refolutionem pecca-

[torum fuorum. deuf omnipotenf qui

[piuf et mifericorf et clemenf et qui

[(uult quod peccatoref uitam eternam) ■: reantur et uiuent. cum co uidit quet il

[fe erent ccniwzxi de uia fua mala, e fif

[penteiet de cel mel que fait habebant . . . [ l: c J liberi de cel peril. quei il habebat

[diferetum que fupe?- elf mettreiet. Cum

[pot.ytif ore uidere et entelgir . . .

20 fit inter dexteram Jonam profetam] diese Wörter sind in der Hs. durch- strichen, dicit] dixit G. ad (icel edre e) fi por etc.] (et) mult (es) ad(ireift) por | (ice)ft (edr)e Schw. Bai. glaubt zu Anfang der Z. 21 . . ft co dixit oder . . ft . . co dixit lesen zu können. 22 Das zwischen den /eilen 22 u. 21 befindliche ore poteflif soll en cefte

caufa ersetzen Ko. Zwischen den Zeilen 22 u. 23 ergänzt Pa.1 : (tant l'aueient o)fendut. 23 le] Ko. bessert les. ro la] e tota la G. ; inde la Fa.; rola, für tota verschrieben Schm.; vielleicht idem la Va.1; tote la Ba. terriculum] predietam G. ; ,,die überlieferte Form der Note ist undeutlich , daher ihre Auflösung unsicher jedenfalls ist Tardifs predietam in der Note nicht enthalten" Schm.- Pa.1 schlägt vor triduum. 24 fifient] Pa. Va. bessern

fisent, Schw. fiisent. Vgl. Ko. S. 138 ff. u. Ma. contenement] conterrement G. Ba.; Schm. hält beide Lesungen für unhaltbar und denkt an die Möglichkeit eines commune- ment. achederent] ache deberent G. refolutionem] remissionem G. , nach Schm. un- möglich. 25 uidit] videtis G. 26 liberi] liberat G. Ba. Bai.-, liberavit Pa.1 diferetum | decretum G. 27 fifient] fisent Pa. J^a.; fiisent Schw. Vgl. Z. 24. Zwischen 27 u. 28 ergänzt Pa.1 (que uos biejn ; fi ist nach ihm gleich sie, und er übersetzt comencieft mit tcomtnencez'>. 28 terriculum] predietam poenitentiam G.; „die Note ist mir nicht sicher verständlich , jedenfalls ist in dieser und der vorhergehenden Note Tardifs pred. poen. nicht enthalten" Schm. triduum? Pa.1 29 cherte] Sr. bessert chertet. multitudinemj mendam G. ; Bö. verweist auf Petr. 4, 8: . . quia Caritas operit multitudinem peccatorum. et en tot] unterstrichen. 30 fire kann auch (e)ftre gelesen werden, und es würde genügen, por oder por en ciel vor diesem Worte zu ergänzen Pa.1 alfmofnef] almosnes G. Ba. Sehn. fapietif] sapitis G. ne fi eleemofynaf] unterstrichen. 31 periculo] „die Note enthält die Bestandtheile PGos, aber jedenfalls nicht periculo" Schm.; purgatorio ? Ko. habeamus] habemus G. Va.. das Schm. für unsicher hält. «Pourrait-on //Whabent? Si on le pouvait, je serais tente de lire paganof le mot que Tardif a lu periculo» Pa.1 preieft fait] unterstrichen. 32 habet] habemus G. Die Ergänzung v. Z. 32 u. 33 rührt von Ba. her. 33 condjuirej condu]ire Sr. tels] celf G. placere] proferre G. refolutionem] remissionem G. 34 uale- mus] valebimus G. Va. fanetif] „man erwartet (bei der Note) als Hilfszeichen tis statt islt Schm. quod] quando G. qui uiuit] quae videre G. quod uiuit] unterstrichen.

. . clii fil kent cum faire lo deent. 21 cum eil Io fyient dunl ore aueifl odit. |e poro ß uof auient . . .

. . D faciell cell terriculum . . . que\. oi com«/- | ciefl . ne aiet niulf male uoluntatem contra [fem peer. ne habeali/'(hmmtituimy maif)

aieil cherte inter uof. quia caritaf operit [multitudinem peccatirum. feietll unani- [mef in dei feruicio et en tot

. . lire remunerati. faiAy'uoft alfmofnef. //. 30 | // cum faire debetif e faitef uoll eleemo- | fynaf. cert co fapietif . .

. . acheder co que li p/riretf. preieft li que [de ceft periculo nof liberat chi tanta [mala nof habeamuf fait (et ut protegat nof)

de paganif e de malf chri/tianif. Pofcite li [que ceft fruetum que moftret nf habet [qel nf conferuet et ad maturi[tatem

cond]uire lo pofcio;//^/* e telf eleemofynaf 33 [ent poffumuf facere que lui ent poffu- [muf placere. Pofcite li que refolutionem [omnium peccatorum noftrorum nf (pre- [bere dignetur et

ut) faciat nof ad gaudia eterna peruenire. [Ibi ualemuf gaudere et exfultare fin [fine cum omnibuf fanetif per eterna [fecula feculorum quod ipfi inuifere [dignemur qui uiuit (in coelo

59 Die Passion Christi. 60

cum) fanctif gloriofuf dcuf per eterna fecula [plora . . . ß cum dift e le euangelio [fe-

[feculorum. [cundum Mat-]

36 per Iudeof . por q#*t il en cele duretie. et heuw de auant dift. [en cele. encredulitet pevmetßent. et etiam

36 per Iudeof verweist auf Z. 17. permeffientj permes[is]sent Pa. Va.] für per- meissent? Be. Vgl. Ma. Die Ergänzung der Zeile gab Sr. 37 heum] lou Bai. dift| irrtümlich xuiedevholt Ko. «La lecon [Mat] heum est-elle bien assuvee ? J'ai lu jusqu'ici leu de auant di(f)t, et il me semble que la vepetition de dift est bien invraisemblable» Pa.1 Die Hs. zeigt in ihrem gegenwärtigen Zustande so gut wie nichts von der ganzen Z. 37.

Die Passion Christi. (K.)

Handschrift: Bibliothek von Clermonl-Ferrand, Nr. 189, Fase. 16, 5. 12 15. Photogravure: Album der Sociite des anciens textes fvangais, Paris 1875, Bl. 3 6. Drucke: Chatnpollion-Figeac, Documents historiques inedits , Paris 1848, IV, 424 ff. (Ch.); Diez, Zwei altromanische Gedichte, Bonn 1852 (18 76), S. I ff. (i Bartsch, Chrestomathie de l' ancien francais , Leipzig (1866, 1872, 1875, 1880, 1884I. 1895, Sp. 7 ff. (v. 117—396) (Ba.); G. Paris, Romania II (1873), 295 ff- (Pa-S- Luc hing, Die ältesten französischen Mundarten, Berlin 1877, S. 38 ff. (L Koschwitz , Les plus anciens monuments de la langue francaise , (Heilbroun-i Leipzig {1879, 1880, 1884, 1886), 1897, S. 15 ff.; Stengel, Die ältesten französischen Sprach- denkmäler, Marburg (188 4), 1901, S. 13 ff. (Ste.1) ; Monaci, I piu antichi monumenti della lingua francese , Rom 1894, S. 10 ff. (Mo.)] Kr äfft, Les Carlovingiennes. La Passion de Jesits-Chrisl, Paris 1899, S. 2 ff. BesserutlffSVOrschläge und Jjes- urtefi: Hof mann , Gelehrte Anzeigen der kgl. bay er. Akademie der Wissenschaften 1855. Bulletin, S. 42 ff. (Ho), und Sitzungsberichte der kgl. bay er. Akademie der Wissenschaften 1867, S. 199 (Ho.'1); Diez, Jahrbuch für romanische und englische Sprache und Literatur VII (1866) , 361 ff. (Ds) ; Delius, ebd. S. 366 ff. (Ds.) ; G. Pa, Romania VII (1878), 113.^". (Pa.x)] Böhmer, Romanische Studien IV (1880). 111 (Bö.i : Stengel, Ausgaben und Abhandlungen aus dem Gebiete der romanischen Philologie I (1882), VIII (Ste.); Gröber, Zeitschr.f. vornan. Phil. VI (1882), 470 ( Gv.i; B uehevie. Revue des langucs vornan es IX, $ ff.] Spenz, Die syntaktische Behandlung des silbigen Vevses in dev Passion Chvisti und im, Leodegav-Liede, Marburg 1 v N 7 77

1 Hora uof die uera raizun. Bl. 3. Sp. 1 la fua mozz uida nof rend. de iefu xpi | paffiun. Z. 2 12 fa paffi|unf toz nof redepnf

3 loffof. affang. uol remembrar | 4 Cum aproifmed | fapafliunf

per qu§ ceft mund tot afaluad:, | cho fu nrä redempitionf.

2 Trenta. tref. ant. et al quef. pluf 15 a<pifmer uol alaciutat | % def que | carn pref. interrd. fu. 5 afanzpernu fufteg:'

per tot obred j que ueruf deuf 5 Cum el \ |ueing abet fage

per tot fofteg que. | hom carnalf., 18 uilef defoz mont | oliuer 9 3 Peccad negun. unque | non fez auant delf fof dof enueied

per epf lof noftref. fu aueif | unafne adducere feroued..

Die erste Stvophe ist mit Neunten überschrieben. Vgl. das leigegebene Fa I Hora] o in H hineingeschrieben, a vertritt das einem cc ähnliche meroviugische a. 33 = langem z gleicht in der Hs. oft einem q. in = r, besonders g

14 ist vor redemptionf ein radiertes rede erkenntlich \ der folgende Text bis V. 16 mcl. scheint auf Rasur zu stehen. 15 ciutat] ciutaz Ste.1 16 am Rande ein

zind nicht ganz deutliches mit. granz, das hinler fufteg gehört.

7 u. 8 (p. t. que verus deus obred p. t. que hom carnals sosteg Pa,1}. cai carnels D. D.1 ; charnels Lü. 9 (Unque non fez peccad negun Pa.x). fez] hst D. D.x Lü. 10 (Per eps los nostres aucis fu Pa.1). per] por Lü. 12 redepnf] redenps Ch. D. Pa.;

redenst Lü. 15 a la citet volt aproismier (: greus) Lü. ciutat] ci(u)tet D. D.1

18 uilef] vil' es D. Pa., vil' est Lü.; u il es Ho., vgl. D? S. 303. oliuer] Olivet Pa.. Oliveit Lü., vgl. V. 466. 20 adducere] aduire Lü.

>ie Passion Christi.

0 2

o Cum cel afnez fu amenaz deloj man teil ben laut parad dolor mantelz | delo: uellit. bell apreilunt offaf Gf; 20

7 Per fua grand humilitad/ iefuf rex magno!" fuf monted licum | prophetef anz mulz dif canted | aueien de iefu crift.

8 Anz petiz dif | quo oho fuf faxt

ilil". lo lazor l"ufci|tet 25

ohi qua tre dif enmoniment | iagud aueie toz pudenz.,

9 Cum | oo audid tota lagent. que ihl" | ue loreil" poden z

chi epl" lomoaz | fai fe reuiuere

agrahd honoj eN \ oon trttxirent 30

io al quant delf palmef | prendent ramf delf oliuerf alaquaNt | laf branchef

cn contral rei qui fez | locel Bl. 3.

iffid lodii lepoplef | lez, |

1 1 Canten ligran elipetit tili dauit | üli dauit

palif ueltit palif man|tenlf dauant. extendent aflbf | pez.,

12 Gran folcf aredre grax | dauaN. gran epetit deu uan. | laudant

on fobre tot petiz | enfan of anna iemp uan cla|mant.

Sp. 2

Z. 2

13 Ala ciptad cum aproif|met

et el lauid el lafgarded | defoN piu C02 greu fuf piret | delTof fanz olz fojt lagrimez |

14 Hieruflalem. hieruflalem. j gaitedif el per tof pechet | penfar non uölf penfar nol | pöz non to per met tof granz | 02golz;

15 Verant lian uenrnNT | lidi quez tafal draN toi | inimic il tot entojn tarber|iaran et aterra crebantaraN. |

16 Lof tof en fanz qui inte funt | amalef penaf aucidrant entof | beiz murf. entaf maifonf pedraf | fub altre Non laiferaNt.

17 Litoi | caitiu per totaf genz menad | eneren ato2menz quar eu te | fiz num cognoguift faluar te | uingnum receubift.

18 Cum cho | ag dit et percuidat enteplü | deu femper intret

lof marche|dant quae introbed 72 agrQnd | deftreit forf lofgite3-

19 Loffof | talant ta fort monftred que grant' pref pauorf : alf | iudeuf

75 dedobpla coldaljuai flrend | tot I02 marched uai def|fazend.

60

63

r.r,

ti'j

30

30 lazer] lager Sie.; das Schluss-x des Wortes sieht fast wie z aus und wird von Cr. auch dafür erklärt. Vgl. V. 107. 34 poden z] zzvischen n und z Rasur. 55 Die

oeiden Striche über o in uolf und poz deuten Umstellung an. Vgl. Varnhagen , Zeitschr. f. österr. Gymn. 1880, S. 226. 57 NT bezeichnen die hsl. Ligatur von kleinem N und t. Ebenso im Folgenden NS die Ligatur von N und f. 74 Zwischen pauorf und alf Rasur. Der Apostroph nach grant und der Doppelpmikt nach pauorf bedeuten Umstellung , also: que grant pauorf pref Gr. 75 Das $ von cordalz scheint erst nachträglich hinein-

gefügt zu sein.

23 ueft.it] vestiz Lü. est sus montez Lü. Vgl. Sp. 29 fuf faitj (fait fus Pa.1).

25 humilitad] humilited D.1 Fa.1 26 Iesus reis magnes 28 aueien] avien D.1 ; avren(t)? Pa., aurent Bö.; aveient Lü. 30 (Lo lazer suscitet Ihesus Pa.1). 31 moniment] monu- n-.ent Lü. 35 lo morz] lo mort Pa., les morz Lü. fai fe reuiuere] faisiet reviure D., fait se revivre Lü. 37 ramf] rames Pa., raimes Lü. 38 alquant d. o. 1. b. Ch.; alquant

d. o. los broncs D. Vgl. Sp. alaquant] alquant Pa. Lü. 40 lodii] lo di Ch. Pa. Lü.

43 palies , vestiz, mantelz , ramiers Lü. palif mantenlf] (peliz) mantels D.1 Pa.

44 affof] as sos Ch.; a sos D. Lü.; a ssos Pa. Vgl. Nyrop , Ltbl. f. germ. u. rotn. Phil. 1880, S. 339. 47 tot petiz] toz petit Lü. 50 el lafgarded] et la s garded Ch.; el la 'sgarded D. ; e IIa sgarded Pa. ; e la swardat (: aproismat) Lü. 52 deffof] des sos Ch. ; de sos D. Lü.; de ssos Pa. Vgl. V. 44. 54 por tos pechiez, dist il, wai tei ! Lü. Vgl. Sp. pechet] pechez Pa. 55 non uölf] no-1 uols Lü. 58 quez] quet Pa.; que Lü. 61 (qui in te sunt, los tos en fanz Pa.1). 62 aucidrant] occidrunt D.1 ; ocidront Lü. 64 pedraffub] pedras sub Ch.; pedra sub D. ; pedra ssub L'a.; piedre sovre Lü. laiferant] lairant? D. ; laiseront D.1 ; laisseront Lü. 69 percuidat] precuidat Pa.; precuidiet Lü.; percuidet Pa.1 70 sempres entrat en temple Dieu Lü.

71 marchedant] rnarchedanz Pa. Lü. introbed] inz trobed D.; enz trovat Lü.

72 lofgitez]. los gitet D. Pa.; les gitat Lü. 73 Loffof] lo sso Ho.1 talant] talanz Pa. Lü. ta] at Lü.; vgl. Sp. 74 grant] granz Lü. 75 firend] ferant Lü.

63

Die Passion Christi.

64

20 Felo iudeu cum il cho | uidren 78 enz lor coif grand an | enueie 40

per malf con felz uan | demandan

Nre fennior cum | tradiffaNt., 81 21 Lo fei iudef efcarioth |

alf iudeuf ueng ra enreboft. |

que men darez eluof tradran | 84 uof tref talenj ad emplirant | 45

22 Trenta denerf dune lien proj-

[mefdrent Bl. 3. Sp. 3 fon bon fennk>2 | que lo tra diffe Z. 2

87 fi cheret | merz uen fi petit

hanc Non fud | hom qui magif laudif : ,

23 Elacel di que dizen pafchef 5 90 cum la | c§na ihf. oc faita

el fuf leued | del piu manier

affof. fedelf | laued. lif ped. | 93 24 Et p lopan. et per louin. 10

fojt fac|crct ment I02 commandej. |

per remembrar fapaffiun que | faire roua dtreftot., |

25 Depan | et uin faneti ficat. tot fof fidelf | ifaciet

99 maif q; iudef efcharioh |

cui una. fopa enflet locoj. 15

26 Iudaf | cum og manied. lafopa 10'J diable | fen enz enfagola

semp leued | del piu, manier tot alf iudeuf | o uai nuncer. 105 27 Ihf loboNf per | fapietad 20

tan dulce ment pref | apar 1er.

fobre fo? pez fej con|durmir 108 fant iohan lo fon. eher amic |

28 A cel fopar un fermon fe? chi cel Non | fab tal non audid.

lll contralf afanj | que an apader toz fof fidelf ben | en garnid.

29 Alo fanc pedre per cho|inded 114 que. c?la noit luineiara

pedref | foit ment fen ad uned

p epfa | mort nol gurpira., 117 30 Xpf ihf ] den fen leued

geh fefmani uilef na|nez

toz fof fidelf feder rouet | 120 euan o2ar folf enanez.,

31 Granz fu | li dolf fo2t marrimenz ficoN do2|mirent tuit adef

123 ihf cum ueg lof | efueled

tref toz o2ar benlof | maNcled.

32 E dune 02ar cum el anned 126 fi fo2t fudo2 dun. quef fuded

que. | cum lofagf aterra curr defafudo2 | laf fanetaf gutaf.

129 33 Alfof fidelf \ cum repadred tarn benlement | lof coN fo2ted li fei iudeuf iaf | aproif med

132 ab graN com paNnie | delf iudeuf 34 Ihf cum uidra lof | iudeuf Z0I02 demande3 | que querent

135 illi refpoNdent | tuit adun ihm querem Nazarenu |

107 condurmirj Ja oder in nuit gebessert Sie. ausgefüllte Rasur.

77 uidren] veient (: enveie) Lü.

letzte r aus z gebessert. 132 com] o aus u

Vgl. V. 30.

gebessert.

114 nuit| jus 1 34 nach zolor

nun un-

79 uan demandan] demandan vunt Bö.

tradrai D. Pa. Lü. 84 ad emplirant]

promefdrent] promisdrent D.x Lü. 86

91 (Del piu manjar il sus leved Pa.'1).

laved Pa?). ped] pez Pa.; piez Lü.

D.1 Lü. 94 commandez] commanda D.x

ruovet Lü. atreftot] a trestoz Pa. Lü.

99 efcharioh] Escanoth Lü. 100 locor] lo corps

109 (Un sermon fez a cel sopar Pa.1) fez] fist D.x Lü.

78 enz] enz en D. Pa. Lü. en ueie] envie D.1

80 tradiffant] tradirunt Bö. 83 tradran]

] ademplirai D. Pa. Lü. S5 lien) li'nt Lü.

lo] lor Cli. D. Lü. 88 magif] mais Lü.

92 affof | wie /". 44. laued lif ped] (lis pedz

93 Et per lo vin et per lo pan (pain Lu.)

comandat Lü. 95 per] por Lu. 96 roua]

98 tot] toz Pa. Lü. ifaciet] at saeiie:

105 fapietad] sa pitet Lu. 1 10 tal non audid] (non

audid tal Pa.'1). 11 1 que an] qu'an C/i. D. Pa.1; qu'ont Lü. apader] a padir D. Lü.

112 (Ben en garnid toz sos fidels Ar.1). 113 per cho inded] cho indiqued oder indited D. : perchoinded Ho. D.1 (perchoinda L>.1); preeoided Pa.; preeuidat Lü. 115 ad uned]

aduna D.1; adunat Lü. 116 p] por Lü. 118 geh fefmani] Gethsemani Lü. uilei

nanez] viles n'anez Ck.; vi!' es n'anez D. Ba. Pa.; u il es n. Hc: vil' enz alat Lü.: vgl. Sp. 120 euan] avan Pa. Ba.; avant Lü. enanez] en anet D. Ba. Pa.; ent alat Lü. 127 fagf] sangs D. Ho. Ba.; sancs Lü. curr] curren D. Ba. Pa.; corrent Lu.

129 Alfof] Als sos Ck. D. Ba. Pa. Lü. 130 benlement] belement Pa.; bellement Lü. 131 la s'aproismat Iudas li fei Lü. iudeuf] Iudas Ho.1 Pa. Ba. iaf aproif med aproismez Bö. 134 demandez] demandet Pa. Ba. La. querent] querent D. Bm. queret Ho.; queretz D1; quereiz Lü.

"5

Die Passion Christi

66

35 Eu foi aquel zodif ilu' Hl. 4. LS8 tuit li felun | cade greNT iof

terce lieg lo: odemanded

atotaf treif ehedem enuerf | 141 36 Mail' li felun tuit traffudad

uerf | noftre donfoN aproif mad

Lndaf li | ael enfenna fei 144 celui prenjdet cui bathvr.u.

37 Iudaf cum neg|grQ ad ilun

femper litend ] lofon mentoN 147 ihf lihonf nol re|fuded

altradetur bailair doned | 3S Amicx zodif lobonf ihf 150 p quem | bradef into baifol

melz ti fura nd | fuffef Naz.

que me tradaf | p cobetad. 153 39 Ar mand efterent | euirum

detotaf part prefdrent | iefum

nof defended ne nof fuf|ted 156 alar moit uai cum unf anel., |

40 Sanct pedre folf ue^iiar lo uol | eftraif. lo fer que allaj og |

159 ficoN fegued. u fern felloN | ladeftre aurelia liexeof.

41 Ihf | libonf ben red p mal 162 laurelia | ad fer u femp faned

liadenf | manf cum eladron filent meneN | apaffmn. 165 42 Donc logurpiffen fei | fedel cum el defanj diz I02 | aueia

bp. 1 Z. 1

10

15

20

•25

tanz pedre folf feguen. | lo uai 168 quae fuafin ueder uoldrat; |

43 AnNa nomnauent leiudeu.

aeui ihf | fur& menez 30

171 donc fad unouent | lifelon ueder annouent pref ihm; |

44 Dequant il querent lefojf fait 174 cum | il ihm oieifefant

nonfud trouez ne | enuenguz

quar el fojffait no feift neul ; | 177 45 Dauant lefted lepontifex 35

ficoniurOv | pipfu eleu

quel lo2diff&f \ purafied | 180 fiuerf ihf filf deuefl il; |

46 Tuepf lafdeit refponihf tuit.lifellon | crident adun

183 maiojfoaf fait que | iquerem 40

pl oi medepf audit lauem; |

47 Lofof fanf olf dunequef cubrirent 186 acoleiar fellon lo prefdrent

enfo|bretot filefcarniffent

dinof | pphete chito fedre ;

189 48 Fo2f en laf eflraf eft& p&re 45

alfog | lufeire laef uuardou&

defa raifon J fi lef fred Bl. 4. Sp. 2

192 quelo deufil lifai neier; | Z. I

49 Anz quse lanoit lo ialz cantef

ter|ce uez petre lo neiez 195 ihf libonf. lo | refuuard&

lui recogNoftr& fep fit; |

143 en fenna fei] auf Rasur. 151 hinter naz eine unans gefüllte Rasur.

159 fellon] o aus u gebessert. 160 aurelia] e aus i gebessert. 165 Donc] o aus u

gebessert. 167 pedre] auf Rasur. 168 quae] e atts {gebessert. 184 ploi] o in u

oder u in o gebessert. Ch. Ba. Pa. Mo. lesen lui. 196 fit] vielleicht fiz Ste.1

139 142 lor o demandet tierce veiz: chiedent envers a totes treis. Mais tressudet tuit li fellon sunt aproismiet vers nostre don Lü. 143 uel] fei Ch. D. Pa. Lü. fei]

fai D.1; fait Lü. 144 baffasrai] baisarai D. Ba. Pa.] baiserai Lü. 149 lobonf ihf]

Ihesus lo bons D.1 Pa. Ba.; Jesus li buons Lü. 153 Ar mand] armad D. Ho. Ba.

Pa.: armet LJi. 154 part] parz Pa. LM. 155 nof fufted] no s susted Ch.; no

s' usted (= osted) D. IIo.; nos usted Ba.; no ss1 usted Pa.; non s'ostat Lü. 156 cum

uns aniels a la mort vait Lü. alar] a la D. Ba. Pa. 161 red] rend Ho. p] por Lü. 162 ad] al D. Ba. Pa. Lü. 162 liadenf] Hades D. Ho. Ba. Pa.; liiedes Lü.

165 logurpiffen] Ten g. Ba.; lui werpissent Lü. 166 aueia] aveit D. Ba. Pa. Lü.

167 feguen] seguen Pa. Ba.; sevant Lü. 169 nomnauent] nomnevent Lü. 171 fad

unouent] s'adunevent Lü. 172 annouent] alevent Lü. 178 si-1 conjurat per eps lo

Deu Lü. 179 per pure feit qu'il lor disist Lü. diff&f] dissest Pa. Ba. fied] fid Bö.

180 deuefl il] deu il est D.1 185 Lofof] Los sos D. Ba. Pa.; Les sos Lü. 188 chito fedre] chi t'ofedre {offeserat) Bö. Vgl. medre V. 420. chito] chi te D.; chi t'o Ho.

Ho.1 D. Ba. Ba.; qui t'o Lü. fedre] fisdre D.1; fisdret Lü. 190 l'eswardevet al fou l'uissiere Lü. laef uuardou&] l'eswardevet D. Lü.; l'seswardevet Pa. Ba. 191 lef fred] l'esfred^t Llo. D.1 Pa.; l'esfreded Fa.; l'esfreidat LM. 192 lifai neier] neuer li fait Lü. 194 neiez] neiet Ch. D. Ba. Pa.; neiat Lü. 196 recognoftr&] recognoftre Pa. Ba.; reconoistre-1 Lü. fit] fait Lü.; fez Pa.1

Foerster und Koschwitz, Altfr. Ucbungsbuch I. 2. Aufl. 3

67

Die Passion Christi.

68

50 P&ruf dalo fcnf fen aled 198 amarament | mult feplo:&. p cio laiffed df fe | neier que denof aiet pieted ; | 201 51 lematinf fud efclairez dauant | pilat len ant men& fo2t ment louaNT | ilacufa nd 204 la foa mo2t mult demandaNT ;

52 Pilaz erod len enuiet cui def abanz | uoliet mel

207 deihu xpi paffion |

am fe pctierent aciel io2n ;

53 Lo fei herodef louid 210 mult lez. | femp enefdeuint

delui long tempf | mult aaudit

femp penfed uertuz | feifif; 213 54 Demultef uifef lapeled

ihf li | bonf mot nolfoned

iudeu lacufeNT | el fetaif 216 ad un refpondre h denat; |

55 Dune lo defpeif elecarnit lifel | herodef enceldi

219 blanc ueftiment | fi laueftit fellon pilad loretramef; |

56 Pilaz que anz len uol laifar 222 nolcon|fentunt fellun iudeu

uida pdoneNT | al ladrun

aueid aueid crident ihm ; | 225 57 Barrabant pdonent lauide

ihm | inalta cruz claufrifdrnt.

cruci|fige crueifige 228 crident pilat tref jtuit enfemf. ;

58 aueidrai eu | uoftre rei

zo dif pilaz ftnf faiz | nonef

20

25

231 ruprel farai 6c flagellar |

poiffef laifarailen annar; |

59 Enfemf crident tuitlifellunt | 234 entro en cel eNuan laf uoz |

fitulaifef uiure ihm

nonef | amief lemperado2 ; i 237 60 Pilaz faf manf dunquef laued |

quedefamo:t pofehef neger |

enfemf crident tuit liiudeu j 240 fobrenof fia toz li pechez ; |

61 Pilaz cüaudid talf raifonf ialo2 | gurpif nre fennio2

243 donc lo2e|cebent lifellun

fo2f lencon|ducent ex la co2t ; j

62 Depur pure donc loueftireNT

246 & enfaman un rauf limef |drent El. 4. Sp. 3 co2ona prendent dela f efpi.Nef Z. 1

& en fon cab. fellun. lafif drent |

249 63 Dedauant, lui tuit agenolz fif excre|bantent lifellon | dune lo faludent fenio2

252 <k | adef carn emperado2 ; |

64 Etcü afez. lont efearnid | dune liueftent. fon ueftimeM. j

255 & el medepf. fi pref. fa cruz |

auantoz uai. apalluN. l

65 FemNef. lui uan detraf fegueN. 258 ploran lo uan. & gaimeNtaN

ihf li piuf. redre garder.

ab | lef femnef. pref. aparler ; | 261 66 Audez fillief iherhn ]">

per me | non uof eft obplorer

maif p | uof. & p uoftref filz 264 plorez. | affaz qui obf. uof ef ; |

205 Pilaz] z aus t gebessert. 212 feifif am Ende der Z<,\ 17 . gefügt, weil am Schluss der vorausgehenden kein Raum übrig war. 220 pilad] d in t

oder t in d gebessert. 231 rüprel] das zweite r ist aus 1 gebessert um als ein gewöhnliches r. 247 prendent efpinef auf Rasur.

197 P&ruf] Piedres Z/V. 200 que de toz nos aiet pitiet Lü. 205 erod len enuiet] Herode l'entveiat Lü. 206 cui mel voleiet des avanz Lü. 210 femp]

fempres Lü. 217 elecarnit] e l'escarnit D. Fa. Ba.: e l'escharnit Lü. 220 lore- tramef] lo retramist ZV LJi. 221 Pilaz laissier vuolt fent aler Lü. laifar] laisser Ba.1 226 claufrifdrnt] claufisdrent Ch. D. Ba. Ba. Lü. 229 Eu vostre rei cum oeidrai Lü. 230 forf faiz non ef] non est forsfaiz Lü. 234 entro] entre Lü. 237 dunquef laued]

dunque at lavet Li

(8 neger] neter Lü. 240 Toz li pechiez sovre nos seit Lü.

246 limefdrent] li mifdrent ZV Lü. läfl e corone prendent de spines Bö. dela f] dels D. ZV Lü. 248 lafif drent] l'asisdrent Ba. Ba. Lü. 253 Et cum lont escarnit asez ZV; vgl. Sp. S. 77. Et escharnit cum l'ont asez Z/V.; vgl. s'. S, 79. 254 dune liueftent] adunc vestit Bö. 257 detraf feguen] feguen a (de) tras ou a tras siwantZV: detres sevant Lü. 259 garder] gardet Ba. Ba.: at wardet Lü. 262 obplorer] obs

plorer D. Ba.; uops plorer Lü. 263 p] por (bis) Z/V. 264 qui obf uof ef] qu'obs vos est i oder ci ZV; qu^uops vos est il Lü.

o9

Die Passion Christi.

70

67 el p ueng agolgota.

dauan | lapo.ua. delaciptat. 61 dune lo: | gurpit i'oe chamif.v.

chi fexs | cufturse. fo faitice; | 6S II nol. aufer deramar. 10 maif aura fort angitad.

non fut j partiz. fof ueftimeNz

zo fu I grani figna tot p uer ; j 73 69 En huna f&. huna uert& |

tuit foi fidel deueNT, efter |

lo fof regnaz Nonef deuif | !76 en caritad. toz ef uniz; |

70 E delf felunf que u uof dif | anz lai dei uenir oeu laifei |

179 quar illo fei mefclen ab uix | nrae lenio:. loteN den il ; |

71 lan leuad. fuf eN la cruz | 82 dof afof laz pendeN | laf runf

entre celf dof peNJdent ihm. il p efearn o fan | tref tot; j 585 72 il lan mef fuf eN la cruz | gran fax efearn gran cridaizun. | enfobretoz unf delf ladrunf | el efearnie. rei ihm; |

73 RefpoNd& lal tre mal idiz. | el nio: atort reN non fojf|fez Bl. 5. Sp.

88

29]

-

maif nof a dreit p coljpaf granz efmef oidi enceft | ahanz ;

74 En uerf. ihm fof | olz toned. fi pia ment lui | appelled. dem& membref | pta mercec cu tu uendraf I crift enton. ren ; I

297 75 Refpon. li boNS. qui non meN|tid. 1 < 20 chi en epfa mojt p fu | piuf

euto prom& 01 en cell | di 800 ab nie uenraf in paradif; |

76 O deuf uerf. rex ilm crift | cital don faif p ta merc& |

25 303 chi p hunua coN feffioN

uide | p donef al la druN ; |

77 Nofte laudam. & noit edi | 806 de nof aief uera merc&

tu | nof p done celz pecaz

que | nof u&deft tua pi&ad; | 309 7S Iuf que noNa def lo meidi

tref tot ceft mund granz | noiz cubrid

fui lo folelz & | fui la luna 812 poft que deuf filz | fuf peNSuf f u e ; |

79 Ad epfa nona pueng. | dune eferided. ihf granz | criz

315 hebraice fo2t ment | lo dif. heli heli perquem gljpift;

80 Vnf del fellunf chi fta | iki 318 fuf eN la cruz liteN laz& |

ihf fo2t meN dune re crid& J

le fpf delui an&; | 321 81 de ihu lanmaN an&

taN | durameNT terra croll& | Z. 3 r-ochef fendient. chedeNT | munt.

324 fepul cra fanz obri|reNT mult; | 5 82 Et mult corpf fanz en fuN | exit 40

& inter ofhf funt | ue dud 327 qui- intemplm dei | cortine pend

iuf che la | terra p mei feNd; |

80

35

40

L5

20

25

30

282 Vor dof zeigt die Hs. die Spuren eines radierten grant, das von V. 286 antieipiert war. 286 cridaizun] a aus u gebessert. 287 vor enfobre Spuren eines radierten en. 302 cital] aital Ch.; Pa. ward unverständlich; Lü. erkannte es im Paks.: Ste. glaubt, man könnt auch atal lesen. 304 donef] o aus e gebessert. 312 fu e] zwischen u und e der obere Querstrich eines r.

265 A Golgota cum il (el Bö.) pervint Lü. Bö. 266 dauan] Anz. D.1 dela- ciptat] de la cit Lü. Bö. 269 aufer] auseron Ch. D. Pa. Ba.; auserent Lü. 270 aura] qui (chi) l'avra(t) D. Ba. Pa. Lü. fort angitad] sort en an gitad Ho.; vgl. Sp. 272 pj por Lü. 277 que u] que eu D.; qu'eu Pa. Ba. Lü. 277 anz 278 laifei] Anz lui doi venjro (vengro) cu l'aisei (aisil) Ho. D.1 oeu laifai] o vos laissai Lü. 284 tref tot] trestuit D.1 288 efearnie] escarneie (Lmpf.) D.J ; escharnit lo Lü. 289 Re- fpond(S;] Respont li Lü. 293 toned] torned Ch. D. Ba. Pa.; tornat Lü. 295 merc&] mereeid (: rein) Bö. 296 crift en ton ren] en ton reing Crist (: mercit) Lü. 298 chi en] qui'n Lü. fe p] fempre Lü. 301 D.1 fügt ein zweites o vor uerf, Bö. vor rex (vgl. Sp.), Ba. Pa. Lü. vor ihu ein. 302 cital] qui tel Lü.; aital Ba. merc&] mercit D.1 Lü. 303 p] por Lü. hunua] hum va Ch. ; humil D.; humla Ho. Ba.; humila Ho.1: huna Pa.; une Lü. 306 merc&] mercit D.v Lü. 308 que nos ne dest. t. p. Ch.; qu'en nos vedes per ta p. D.; q. n. rede(n)st t. p. Ho. D.1 ; qu'e nos vedest t. p. Pa. Ba.; qu'en nos vedis per ta pitiet (: pechiez) Lü. 313 pueng] pervint D.1 Lü.

316 glpift] werpis Lü. 317 del] dels D. Ba. Pa. Lü. 323 fendient] fendirent D. Ba. Lü. 324 fanz] s'anz Ho, D.1 Ba.; vgl. Sp.; sant Pa. ; sainz Lü. 325 fanz] sant Ho. Pa. Ba.; sainz Lü. exit] exut D. Pa. Ba.; issut Lü. 326 et entre toz il sunt vedut Lü. 327 qui intemplm] qu'in templum Ch. D.; qui in templum Ba. Pa.; qu'en temple Lü. dei] Deu Lü. 328 iufche la] jusches a] Ho. D.1 ^ *

35

7i

Die Passion Christi.

72

83 De laz la croz eft& marise | 330 de cui ihf uera carn prefdre | 45

cum cela carn uidra murir/ j Bl. 5. Sp. 2

quäl agre dol nol fab. om uiuf; | 333 84 Ela molt ben fab. rememjbrar

defoa carn cu deuf fu | naz

ial uedef ela fi morir | 336 el refurdra cho fab p uer; |

85 Maif nepro granz fu li dolf j chi trauerf& p lo fon cor |

339 nulz om mortalz nol pod | penfer fanz fymeoNz loi | p cogded; |

86 Iofepf pilat mult a preiar | 342 locorpf ihu quelli donef

a | grand honor eilen po2t& |

eN fof chamfilf len uolop& | 345 87 Nicodemuf del laltra part |

mult unguement hiapo2|t&

eNter mirra & aloN | 348 quafi ceNt liuraf adonad ; |

88 A grand honor decef pimeNc laromatizeN cufche meNT |

351 dune lo paufen el monumeNT o cojfp' non iag ancacel tempf;

89 La foa madre uirge fu 354 & feN | peched fi port& lui

fof | munument füre toz nouf | anz lui noi iag unque nulz om; | 357 90 Non fud affaz anc alf felluNS | dauant pilat treftuit | eN uan

Z. 2

nofte prae iam p | ta merc& gardef imet | Non fia emblez; |

91 Quar el zo dif que refurdra | & al terz di uiuf pareiftra |

363 emblar lauraN li foi fidel j 35.

5 atoz diraN que reuif qu&; |

92 Granz eN auem agud errozf | 366 or en aure pece maiorf |

armaz uaffalz dune I02 liu|r& lo monument I02 comand& | 10 369 93 Xpf ihf qui deuf ef uerf qui fep | fu & fep ef ia fof Ja chaNS | delui aueife regn& p o | anz fe feira ; I

94 9ua el eN fen dune afalit | fort fatanan alo uenqu& | Bl. 5. Sp. 3 p foamort fila ueneut Z. 2 quecoN|tra omne non uertud : |

95 Et qui era liom primerf elfoi 1 enffant p fon pecchiad 5 eli p&it | eli gran & qui efteuent \ mulzanz ; |

96 Quar anc non fo nul om carnalf | en cel enfern non fof anaz ufq; | uenguef qui feNS pecat ptoz folfef | comuna lei ; 10

97 Argent ne aur nonidon& mafq ; j fon fang «N: foa carn deg cel enfern | toz nof liudr& eN paradif lof arbg& |

15

20

372

375

37S

25 384

381

30

352 corfp'] „der Schreiber, der corf vorfand, wollt dafür corpuf schreiben y hat aber f vor p zu tilgen vergessen" Ste. Nach Gr. ist ' Versetzungszeichen. Mo. liest corfpf. 373 9, das am ehesten einem J ähnelt, kann kaum als ein O betrachtet werden. Vgl. z. B. V. 361 , 381 Ste.1 387 liudr&] das eingeschriebene u war zum Ersatz des d bestimmt, dessen Tilgung vergessen wurde Pa.1

330 prefdre] prisdre(t) D.1 Lü. 335 morir] morem D.1: morant Lü. 330 co set por veir il resurdrat Lü. 337 nepro] nemporo Lü. 339 nol pod penfer] penser no-1 pod Lü.; n. p. pensar D.1 340 loi p cogded] lo precogded D. ; Tot precogded Pa. Ba.; preeuidiet YotLü.; Tot precogdad Pa.x 341 a preiar] a preiat D. Ba. Fa.; mult per preiat Lü.; a preiet Pa.1 342 quelli] qu'el li Ch. D. Ba. Fa.: que lli Id.': qu'il li Lü. donef] donast Pa.1 346 hiaport&] hi aporta D.*; i aportat Lü.

348 quafi] quaisses Lü. adonad] a(t) donet D.x Lü. 349 pimenc] pimenz Pa. Lü. 352 corfp'] corps Ba. Pa. ancacel] ant acel Ho.1 356 noi] no i Ch. D. Pa.: noi Ba.; n'i Lü. 358 treftuit en uan] en van trestuit Ho. uan] vunt D. ; vont Lü. 359 merc&] mereeid Bö. 360 non fia emblez] emblez no'n seit Bö.: jnsqu'al tierz di (: mercit) Lü. 363 li soi fedeil emblet l'avront Lü. emblar] emblat Pa. 364 que revesquit a toz diront Lü. Vgl. Sp. 369 deuf ef verf] vers est dieus Lü.; deus vers est Bö. 370 fep] sempres Lü. ef] iert Lü. ; ert Bö. 373 9ua] Quar Lü. afal a falit Ch. D. 374 uenqu&] venquit D.1 Lü. 376 non] non at Lü. 377 Et qui Equi Ds. Ho. D1 Pa. Lü. 378 elfoi enffant] et soi enfant Ho.; e-1 soi enfant pecchiad] pecchied Ho.; pech(i)et D.1 Lü. 379 eli p&it] et li petitet D. : et tuit li petit Ho.; e li petit tuit Pa. Lü, eli gran] e tuit li gran Sp. 3S0 & qui] wie J~. 377. 383 usque qui sens pechiet venist Lü.: :'gl. Sf>. pecat] pechet D.1 Pa.1 384 comune lei por toz solsist Lü. 387 deg] de D. Pa. Lü. nof] los Pa.: les Lü. 3SS lof] nos Ch. D.; les Lü.

73

Die Passion Christi.

74

9S Et al terz di Lo mattiN dar

. foleilz i fo efclairaz 15

tref femnef uan al | monument molt cari" portaueNT | unguemeNz ; |

09 Langelei" deu decel deffend Gfapro|ifm& almonument

tal a regard | cfl focfardenz 20

896 & laneuf blanc | uellimenz

100 En paf quel uidren lef cuflodef li fef'paurireN de pauor

899 que quaiüef | morz aterra uengreN

degraN pauor que soblel nengre; | 25

10 1 Suf en la peddre. langel f& 402 ti par|l& alaf femnef dif

uof neieNt | ci p que crement que ihm xpif | ben requer & |

102 Anaz enef & non ef ci- 30 tot aco plit | quim que uof dif

uenez ueder | lo loc uoiant 408 oli fof corpf iac def | abanz |

103 A fof fidel tot anunciaz

maf uof | p& druN noi ob lidez 35

411 engalilea | auant eNuai

allol ' u&ran o dit | lor ad; |

104 Elles dequi funt to2 nadef 414 ihf | lafa fenpreN contradaf

dune re|con nof fent lo fenio: 40

fi ladoreNT | redepto:; j 417 105 Lo nrae feiNdrse enepf cel di | ueduz furo; ueiadef eine

pri|meral uit fea mariae

420 decui fep | diablef fori" niedre | 45

106 Em pref lo uidreN cellef dusef |

del munument fe reto2 neNT IM. 6. Sp. 1 423 p& deef lo uit enepf cel di Z. 2

ab lui | parl& filcoN iau dit ; |

107 En uerf lo uefprae enuerf lo fer | 426 dune lo re uidreN foi fidel 5

caftel [ emauf abelz entr&

abel eNfem|ble li fopet ; | 429 10S IafaduneNT li foi fidel

ia diceN | tuit que uiuf era

il menaueN | tal raizoN 10

432 ihf eft& en m& trefloz ; |

109 Fax uobif fit dif atrefloz eu foi | ihf qui paffus foi

435 uedez maf maNS | uedez mof pedf uedez mo laz | qui fui plagaf; |

110 Fort ment fun il efpauent& 15 438 illi | non credent que aia carn

zo peN|fent il q; ent' el

le fpf apareguef; | 441 in Mel epeifoNf equi mang&

en ueri|tad lof confirm&

fa paffioNS | peifoNS toftaz 20

444 lo melf ügna deitat ; |

112 Alquef uof ai deit deraizoN

que | ihf fez p' paffion 447 tot nol uof pofe | eu beN comptar/

nol.pod nul om | de madre naz. |

406 quim quej man kann dafür mit Ch. und Pa.1 attch quun que lesen. 412 1 -

auch V. 98 des Leodegar. 413 funt] u aus o gebessert. 423 p& deef] c für r ver-

schrieben. 427 caftel] caftel Mo. {für f verschrieben. 441 Mel] e aus o gebessert.

390 foleilz] li soleilz Pa. Lü. 392 portauent] portevent Lü. 393 Langelef] Li angeles Pa. Lü. 396 laneuf blanc ueftimenz] li nuofs vestimenz blancs Lü. blanc] blancs Pa. 397 Les custodes en pas che l'vidren Pa. oder nur li coustou für les cuflodef. paf] pos D. lef cuflodef] li costod Lü. 398 Bei Umstellung in V. 397 : De pavor si s'espauriren Pa.) vgl. Sp. fefpauriren] s'espavrirent Lü. 399 morz] mort Pa. Lü. 400 foblel] sob loi Ch.; sob lor Z>. ; sobr'els Pa. ; sovr'elz Lü. 401 langel fec] li angel(s) set Pa. ; li angeles sist Lü.; vgl. Sp. 402 dis a las femnes si parlet Ho. alaf] ab les Lü. Ch. D. ziehen dif zum folgende?i Verse. 403 uof] no'ft Lü. neient] venent (= venez) I/o. D.1 p] por Lü. crement] crenient Ch.; creniez D. ; cremet Ho. ; cremeiz Lü. 404 xpif] Christ Ch. Pa.; Crist Lü. requer&] requerez D. ; requereiz Lü. 406 quim que] qu'unque D.; quanque Ho. Pa.; quantque Lü. 407 uoiant] voiat D. 409 Tot annnnciez a sos fedeils Lü. fidel] fidels Pa. annuncaz] annunciez D.1 410 noi] no i Ch. D. Pa.; n'i Lü. oblidez] oblidaz Pa.1 420 sep] sept D. Pa. Lü. niedre] misdre(t) D.1 Lü. 426 doi loi revidren soi fidel Pa.; dune lo revidrent doi fedeil Lü.; foi] doi Ho. Ho.1 428 abel] ab eis D. Pa.; ab elz Lü. 430 era] esteit D.1 Pa. Lü. 431 menauen] menevent Lü. 436 plagaf] plagaz Pa.; plagues (playez) D.1 ; plaiiez Lü. 437 Espaventet fortment synt il Lü.; vgl. Sp. S. 79. il efpauent&] il espaventat D.x Pa.1 ; il les espaventat Bö. ; vgl. Sp. S. 78. 438 qued aiet charn no-1 creident il Lü.; vgl. Sp. carn] chair D.x 439 el] eis D. Pa.; elz Lü. 440 li esperiz aparevest Lü. 443 paffionf] passion Pa. Lü. 444 lo] et lo Pa.; e li Lü. deitat] sa deitat Sp.

75

Die Passion Christi.

76

113 A fof fidel quaranta dif 25

450 p mulz | fem blanz

enfembla beiz bec | eman ied

deregnü deu fep parl&; | 453 114 E p ef mund roal allar

toz babzi|zar intrinitad

qui lui credraN | eil erent falu 30

456 qui nol cr&ran feraN | damnat;

115 Signef faran li loi fi|del qualf el abanz faire folise |

459 linguef nouef il parlaran & | diablef encal ceran; |

116 Sialcunf delf beuen ueren 462 nonau|ramal zo fab p uer

fobrse malab|def manf m&raN

& fanitad atoz | rendraN ; | 465 117 Suf enumont don chef moNt& |

que holiuet numnat uo fai

leu& | fa man fil benedif 468 uengre lanuuolf | filcollit ; |

118 E I02 uedent mont& eN cel ad dex|trif deu ihf ef f&

471 qui uenra toz | iudicar atoz rendra ebeN emal: |

119 Li foi fidel eN fonto2nat

474 aldezeN | iorn ia cu p ueng Bl. 6. Sp. 2

fpf fcf fobrelz | chad Z. 2

deglo didicent pentecof|tem

filf eN flam& fugf | ardenz ; 477 120 Ildef ab anz funt aferad 5

de | crift noN fabent mot parlar |

35

40

45

en pafche ueng uertuz de | cel 480 il non dobtex neguN iudeu ; ]

121 Pertoz lengatguef uan par|lan V> laf uirtuz crift uan anjnuncian

483 no lor pod om uiuf | contraftar fignef fazeN p | podeftad ;

122 Spandut funt p tot cef mund |

486 regnum dei nun cent p tot | 15

conuertent gent & popu | xpf ihf p tot abelz; ]

489 123 Lo fatanaf dol enagrand |

alf deu fidelf fai durf afanz |

alcanz encruz fai lof leuar | 492 alquanz def padef degollar; |

124 Ellof alquanz faiefcorter ' alquanz en fog uiuf trebu|cher

495 & engradilielf fai tof|ter

al quanz ap p&dref lapider; |

125 Luique aiude nulf uencera | 498 peif lor fai il creifent | maif

locap acrift efuegujrad

p tot ef mund ef ad horaz ;

501 126 Nof ceftef pugnef non a

contra nof epf pugnar deuö |

frainde deue noftrae uoluN taz 504 que part aiam ab nof | deu fidelf; |

127 Quar hnimunz non el" mult ' Ion & regnu deu fort ment | ef prob 507 drontre nof lez fajcil lo beN

gurpilTO mund | & fom peccad; |

452 deu] u aus o gebessert? 475a deglo d. p. Glosse.

487 neben der Zeile auf der leeren Kol. (3) einige radierte l Torte.

450 Ho? ergänzt converseit il, Pa. se monstret il, Lü. se monstret vife. 452 del regne Deu sempre parlat (: manjat) Lü. 453 roal] roa l's Ho? Pa.] rova-ls Lü.

455 eil ierent salf qui lui credront Lü. 456 feran damnat] damnet seront Lü.

458 folise] soliet Ch. D.; soleit Pa. Lü. 461 beuen ueren] beive venein Lü. 4 por Lü. 467 fil] si ls D. Pa. Lü. 469 lor] lo Lü. 470 ef flfc] se set D. Pa.] se siet Lü. 471 toz nos jugier d'equi venrat Lü. qui] d'equi Po. toz] nos toz Ch. D. 472 e bien e mel a toz rendrat Lü. 473 Sp. hält den Vers für interpoliert, en fon tornat] tornet ent sont Lü. 474 Ia cum pervint al dezme jorn Lü. p ueng] pervient Sf. 475 sovr' elz chadit Esperiz Sainz Lü. chad] ched ZV; chiet Sp. 477 aferad] aferad Ho.; eserad Ds. 479 en pas que vint de ciel vertuz Lü. 4S0 negun iudeu] Iudeu neun Lü. 481 lengatguef] lenguatges D. Pa. Lü. 4S5 Spandut] Espandut D. Pa. Lü. 486 regnum de] lo regne Deu Lü. 487 conuertent] per tot convertent Lü. gent «S: popu] gent et pople Ch. ; pople et gent D. Pa.; puople e gent Lü. 4SS xpf ihf] Crisz Iesus est Lü. 491 lof leuar] soslevar D. Pa. 493 Ellof] Et los Z. E les Lü. efcorter] escorchier Lü. 497 nulf] nu(no)ls Pa. Lü. 503 frainde] fraindre D. Pa. Lü. noftrae] nos D.; 110z Pa. Lü. uoluntaz] voluntez ZV Pa.1 504 qu'aiam

part ab los deu fedels D. ; vgl. Sp. nof deu fidels] sos fidels Ho.1; los fedels Pa.; ab Deu fedeils Lü. 506 & regnü] e-1 regne Lü. 507 drontre] dontre D. Pa. La.

508 peccad] pech(i)et ZV Lü.

77

Per heiliere Leodeea

128 Xpf ihi" qui maN es fuf 510 merc& aiaf depechedojf. entalf | raizon Garn mefprsef p tapijtad lo p donef;

,M3 129 Te pol du« r&drse gras 45

dauaNT | to paire gloriae fanz fpm | pofehe laudär Bl. 6. Sp. 3.

516 & nunc ptot | in fcla AMI IN

509 (Uli mains en sus 0 [esu Crist Z.v. man] maus D.x Pa. 510 de pechedors aies mercit Lu. 511 (Si an mespres en tal raison Pd)\ sed ont mespris en tels raizons L:.\ raizon] raizons /'/. ; fiam] si an Pa. 512 (Per ta pitad perdone lo oder lor Pa.)\ per ta pitiet perdone lor La. lo j lor C^. D. ; lo /fr. 515 poisse lauder Esperit Saint Lu. 510 amen ist Reimwort Bö,

Der heilige Leodegar. (K.)

Handschrift : Stadtbibliothek von Clermont-Ferrand, Nr. 189. Photogravur e im Album der Societe des anciens textes frangais, Paris 1875, Bl. 7 ff. Auf ihr beruht \ent Faksimile des Anfangs der Dichtung. Drucke .* C hamp 0 lli on- Figeac, Documents historiques inedits , Paris 1848, IV, 446 ff. (Ch.); Diez, Zwei altromanische Gedichte, Bonn 1852(1876), S. 35 ff. (DJ; Du Meril, Essai philo sophique formation de la langete f ran faise, Paris 1852, 5. 414 /f.; Bartsch, Chrestomathie de fanden frangais, Leipzig (1866, 1872, 1875, 1880, 1884), 1895, Sp. \T,ff.(V.i 150) (Ba.), und La langue et la litterature francaises depuis le IXe siede fusqu'au XIV siede, Paris 1S87, Sp. Tff.{V. i—l66)(Ba.*J; G. Paris, Romania /(1872), 2j$ff. (Pa.); P. Meyer, Recueil cT anciens textes, partie, Paris 1877, S. 194 ff., vgl. S. 1; Ko schwitz , Les plus anciens tnonuments de la langue frangaise (Heilbronn-) Leipzig (1879, 1880, 1884, 1SS6), 1895, $' 35 (F'j Stengel, Die ältesten französischen Sprachdenkmäler, Marburg (1SS4). 1891, S. 23 ff. (Sie.1); Constans, Chrestomathie de fanden frangais , Paris 1SS4 [Str. 17 40) (Cs.); Monaci , I piu antichi momtmenti della lingua francese, Rom 1894, S. 24 30. Besserungsvorschläge und Lesarten: Hof mann, Gelehrte Anzeigen der kg1, bayer. Akademie der Wissenschaften 1855, Bullet i?t, S. 51; Sitzungsberichte der kgl. bayer. Akad. d. Wissensch. 1867, II, 204; Bote che rie, Revue des langues romanes , 2* se'rie I, 18 ff. (Bch.); Lücking, Die ältesten französischen Mundarten, Berlin 1877, S. 17 ff. (Iü.) ; Freund, Ueber die Verbalflexion der ältesten französischen Sprachdenkmäler, Marburg 1878, S. 21' (Fr.); Havel, Romania VII (1878), 416 (Ha.); Suchier, Literarisches Centralblatt 1879, S. 117 (Sr.) ; Stengel, Ausgaben und Abhandhingen aus dem Gebiete der romanischen Philologie /(1882), S. VIII (Sie.); Gröber, Zeitschr. f. roman. Phil. VI (1882), 470 (Gr.); Settegast, ebd. X (1886), 170 ff. (Se.); vgl. G. Paris, Romania XVI (1887), 153; Spenz, Die syntaktische düng des achtsilbigen Verses in der Passion Christi und im Leodegarliede, Marburg 18S7, S. 77 80 (Sp.). Mundart: Vgl. ausser den Ausgaben Lücking, a. a. O. 5.197; Suchier, Zeitschr. f. roman. Phil. II (1878), 255^.; G.Paris, Romania VII, (1878), 629. Quelle: Ursinus AA. SS. 2 Okt. Vgl. dazu G. Paris , Romania I, 296 ff. Wir teilen aus ihr die dem französischen Texte entsprechenden Stellen mit.

1 Domine deu deuempf | lauder. Bl. 7. Sp. 3 et afof fancz | hono: pojter. Z. 37

3 infuamoj cantompf | delfanz

quae pol lui augreNt | granz aanz.

eto^ef tempf | etfieft bienf. 40

6 quaenof cantumpf | defant lethgier. |

2 Primof didraiuof delf hono2f | quae il auuret abduof fenio2f. | 9 apref ditraiuof delf aanz.

que | li fuof coapf fufting fi graNz. | 45

& euuruinf eil deu mentiz | 12 quelui a grand to:ment oeeift:

2 afofj o aus u gebessert.

3 fuamor] su'amor Ch. D. Ba. Mey.; soe amor Pa. delfanz] dels sa(i)nz D. Ba. Ba.1 Pa. Mey. 4 quae] qui Pa. aanz] ahanz D. 7 Primof didrai] Primas (primes) ditrai D.i Primes (Mey.) dirai Pa. 9 ditrai] dirai Pa. 11 Et d'Evruin cel dieu- mentit (ciel Deumentit Mey.) Pa. Mey. 12 que] qui Pa. Mey.

79

Der heilige Leodegar.

80

3 Quant in fanf fud donc a cielf j

[tempf. Bl. 8 Sp. 1 alrei lo duistrent foi | parent. Z. 3

15 quidonc regneuet aciel | di. cio fud lottierf filf baldequi. | ille amat deu lo couit. 5

18 rouatq; | litteraf apreüft. |

4 Didun lebifq ; depeitieuf. luil coman|dat ciel reif lothierf.

21 illo reciut | tamben enfift.

ab u magif tre | femprel mift. 10

quil lo doift bien | deciel fauier

24 dondeu feruier | por bona fied : |

5 Et cum illaut doit deciel art. | rendel quilui lo comandat.

27 il | lo reciu bien lo non rit. 15

cio fud | lonx tiempf obfe lofting.

30

33

30

42

45

deuf | lexaltat cui el feruid defanct | MAXENZ abbaf diuint; |

6 Nefud nulf om delfoN" iuuent. | quimeldrefuft donc acielf tiempf. | 20 pfectuf fud incaritet.

fidautil | grand etueritiet.

et inraizoNf | belf oth fermonf.

humilitiet | oth p trefloz. |

7 Cio femprefud et iafier. 26 quifai | lobien laudaz enner.

et fanz | letgierf femprefudboNf.

fempre fift bien o que elpod

dauaNt | lo feien fud laudiez.

cum iljlaudit fulin amet | 30

8 A fei mandat & cio lidift. acurtfuft | fempre lui fer uift illexaltat | elonojat.

fagratia liperdonat. |

§ 2. Igitur beatus Leodegarius, . . . a prima setatis infantia a parentibus in palatio, Lothario Francorum regi est traditus (Sir. 3); ab eodem vero rege non post multum temporis Didoni, pnc-suli Picta- viensis urbis, avunculo suo scilicet, ad imbuendum litterarum studiis datus est: quem idem prssul cuidam Dei sacerdoti, viroprudentissimo, ad erudiendum tradidit, qui eum per annos plurimos magnis curis edocuit (Str. 4), edoctumque pontifici reddidit. Receptum ergo eum suis cubiculis sub custodia disciplinse retin uit {Str. 5) . . . § 3. Erat . . . multim facundise honestissimae deditus . . . eloquio suavis . . . pru- dentia providus, zelo Dei et amore fervidus (St?: 6) . . . § 4. Deinde, cum quidam pater ex monasterio, quod est situm in honore beati Maxentii, obisset, jussu pontificis idem suscepit regen dum (Str. 5) . . . cum juxta monita pontificis sui idoneum se pra? par asse t , et clarus haberetur prse omnibus, tunc odor ejusdem suavitatis in tan tum pro- cessit, ut usque in palatium regis redoleret. Erat enim eodem tempure Minor Lotharius cum Baltide matre rex regens Francorum (Str. 7), qui agnita ejus prudentia, cupientes eum habere in aula regia, petierunt pontificem, ut suam ei daret licentiam secum habitare in palatio . . . § 5. Quem rex atque regi na videntes honorifice susceperunt, et in paucis diebus dulcia sua verba et bonitatem ostendit in tan tum, ut rex simul et regina, plerique etiam pontifices, supra omnes eum in amore susciperent,

14 duiftrent] die Hs. hat doiftrent, über dessen o sich die beiden SeiteHstrkfu eines v (u) befinden , womit die Besserung von o zu u angedeutet ist Pa. Sr. fit: . betreffenden Buchstaben ein tmrovingisches o, was von Ste. turückgewU 22 u wie

u (o) in duiftrent V. 14. 25 doit] o aus u gebessert. 41 dauant] hinter t 1; Grundstrich, den Sr. mit i erklären möchte.

17 ille amat] il l'enamat D. Pa. Mey. Ba.' 18 litteraf] letres Pa. 22 ab u]

ab u(n) D. Pa. Ba. Ba.'; a bo Sr. 23 quil lo] qu'il lo C/i. D. /fo.Tqui lo Pa.

24 dondeu feruier] don deu serviet Ch. D. Ba. Ba.1 Mey.; dont deu serveit Pa.: dondeu servi[e]r Fr. Vgl. Bch. por] par Pa. 25 deciel] de ciel D. Ba.; de cele Pa.

26 rendit lo qui lui Tcomandat Pa.; rendet lo qui (cui? vgl. V. 175) luil comandat Mey. Vgl. Sp. 27 reciu] recut Pa.; reciut Ba. Ba.1 Mey., vgl. Ha. non rit] nodrit D. Ba. BaS Pa. Mey. 28 lofting] lo ting D.; lo tint Pa. LH. 30 abbaf] abes Pa.

33 pfectuf fud] perfiz esteit Pa.; perfeiz fut il Lü. 36 p treftoz] par trestot Pa. : per treftot Mey.; vgl. V. 88. 41 fud] fust Pa. Druckfehler? 42 fulin amet] fu(t , d) lui amet Pa. Mey. Ba., fu li 'namet Ba.1 44 fempre] sempr' e Sf. 46 fagratia] et sa gracie Pa.; (et) sa gratia Mey.

8i

Der heilige Leodeear.

82

ethunc tarn bien que il en fift, | 18 debofteduN euefq; en fift | 35

9 Quandiuf uifquet cid reif | lothier, bieN honorex fud | fancz lethgierf.

:«i ilfefudmou damz | ifud grONz.

cio controuerent ] baron franc. 40

pol cio quefud | deboNa fiet. lechiel perig | feiffent rei. |

10 Vn compte ioth pfen lef trit : | : cid epf nüauret curui.

51 Neaol rcciuure chiel periN. |

maif lifeu fredre theoiri.

Nd | condignet nulf defof pierf. 60 re | uolunt fair eftre fogred. |

1 1 Illo prefdrent tuit aconfeil eftre fogret en tifdren rei. |

45

Bl. 8. S. 2 Z. 2

63 eteuuruinf otten gran dol. | porroq ; uentrenolf en poth | por cid tiel duol rouaf clergier. |

66 liten intrat inun monltier |

12 Reif chielpericf tambien en | li(l defanct .1. confilierfift.

69 quandiuf alfuo confiel edrat |

in contradeu benli garda.

lei | confentit etobferuat 72 etfoN | regnet bendominat. |

13 Ia fud telfom eleu inimix. \ quil en cufat abchielpering. |

75 lirn fudgranz defenioj. |

et fc .1. oefent pauor.

ialo | fot bien ille celat. 78 anuil | omne nol demonftrat. |

10

et ... ad honorem pontificalem eum esse idoneum proclamaver unt , quem omnes ad hoc electum Augustoduno, quae est ^Eduorum civitas, fecerunt pontificem (Str. 8), quam cum per annos decem strenue guber- naret, eodem tempore rex Lotharius, qui eum episcopum constituerat, defunetus est. Tunc idem Pontifex hasc audiens, concito cursu in palatium porrexit, ac cum commilitonibus de rege traetare eeepit. § 6. Qui audientes, Hildericum Austrasiorum regem in adolescentia sua regnum iuxta sui temporis aetatem optime disponentem, elegit qusedam pars Francorum, volentes eum regem habere {Str. 9). N a m Ebroinus, qui major-domus fuerat sub rege Lothario, Theodericum germanum ejus cupiebat subrogare fratri in regno. Ipse vero Ebroinus erat tunc odios us inter Francos, et quia metuebant hujus ponderis jugum, quod per eundem sustinuerant sub rege Lothario, relicto ejus consilio Hildericum in toto sublimaverunt regno {Str. 10). Tunc Ebroinus . . . regem petiit, ut . . . in monasterio abire permitteret: cui deprecanti . . . rex consensit {Str. 11) . . . § 7. Idem (Hildericus) vero Leodegarium pontificem super omnem dorn um suam sublimavit et majorem -dorn us in omnibus constituit. Qui, aeeepto hujus regni gubernaculo, quidquid maxime advers us leges antiquorum regum ac magnorum procerum vita laudabilium obstabat, multum ad pristinum reduxit st a tum. In tantum vero usquequaque omnia regna Francorum restituit, ut omnes se gratularentur, regem sibi habere Hildericum, ac rectorem palatii Leodegarium {Str. 12) . . . tunc adversarius . . . coepit sodales suos, quos secum elegerat idem Pontifex habere socios guberna- culi, invidia.- malo instigare et inter ipsum et regem zizania discordise Seminare (Str. 13 ah.

56 War in der I/s. vergessen und ist dann vom Schreiber am Schluss der Z. 42 nachgetragen worden. Die Doppelpunkte sind Versetzungszeichen. 58 theoiri] zwischen o und r ein radierter Buchstabe , der sich als i auffasse?! lässt. 60 re] oder rei mit

verwischtem i. gred] d aus t gebessert. 63 otten] die beiden t sind -wie et V. 109

verbunden Sle.z 76 oefent] zwischen e und n befindet sich ein Grundstrich; fent scheint

aus fönt gebessert zu sein.

47 et doneques il tant bien ent fist Lü. et hunc (= unc) hume tarn (= taut) bien ne fist .SV. hunc] hanc D. Ba.; anc Pa. fift] dift Mey. 48 en fift] en Crist Pa. Vgl. Sp . 57 neuol] ne volst Pa. 58 lifeu] lo seu D. Ba. Mey.; lo son Pa. theoiri] Theodri Pa. Mey.: Theotri Ba. Ba.1 60 fair] fair' D. Ba. Mey.; faire Pa. 65 rouaf clergier] rovat clergiet Pa. 70 benfi] bien se Pa. 74 abchielpering] a Ch(i)elperin(g) Pa. Miy.; ab Chielperig Ba. 76 oefent] oc s'ent Ba. Mey.; aut ent Pa.; aut s'ent Lü. 77 ille celat] ill e[n] celat "U ill a celat D.; il le (lo Pa.) celat Pa. Ba. Ba.1 Mey.

83

Der heilige Leodegar.

84

14 Quant ciel ircte telf | efdeuent pafchaf furent | inepf celdi

81 et fc .1. fift fon miflier. | miffae cantat fift lo mulben. | poblen lo rei com muniet. |

84 etfehf cum giet fifenralet. |

15 Reif chielpericf cum il|laudit. prefdrafof meif | aluiftramift

87 ciolimandat | quereuenift.

fagratia pol | tot ouift :

et fc .1. nef foth | meffait 90 cumuit lef meif | alui ralat |

16 II cio lidift etadunat. tof | confilier ianon eftrai

93 meu | euefquet nem lez tener. | pojte quifempre uolf auer. | eN u monftier melaiffe in|trer.

96 pofci nonpofc lai uol | efter |

20

25

30

35

17 Enuiz lo fift nonuoluntierf. | laiffel' intrar inumonftier |

99 ciofud lifof ut il intrat.

cleri | euurui ille trouat.

cileuuruixs | molt liuol miel 102 toth p enueia | non per el |

18 Et fc .1. fift fo mifter euurui | prift acaflier.

105 ciel iragraN'd | etciel corropt

cio li preia | laiffaf lototh Bl. 8.

fuf li pojdeu nelfuf | pol lui

108 cio li preia paiaf ablui |

19 Et euuruinf fift fincta paif | ciol demonftrat quefipaiaf |

111 quan diuf incel monftier inftud. | ciol demonftrat amixlifuft. | maif enauant uof cio aurez |

114 cum illedrat por malafid |

Sp.

z.

§ 8. His itaque diebus jam imrninebat celeberrimus Paschalis dies (Str. 14 ab) . . . tunc instigator . . . mali accedens . . . Pontifici dixit: Observa te, inquit, quia celebritate transacta Missarum, a rege te scias esse interficiendum . . . Qu od audiens, Pontifex, dissimulando distulit, et se hctum ostendit, et non pro magno ducens, apparuit vultu dar us, et sollemnia Missarum, qua cceperat, honestissime con- summavit. § 9. Sed communionem sanctam cum ipse et rex perce- pissent . . . Pontifex . . . cum suum perconsummasset officium . . . consilium reperit, melius ei esse omniarelin quere et Christum sequi... Tunc, relicto rege . . . ire cepit, ubi pauper Christi fieri potuisset {Str. 14). Audiens autem rex con trist atus est valde, et nnerens ac poeni- tentia ductus, eoquod talia in sanctura Virum cugitaret, misit quem dam ex fidelibus suis cum exercitu copioso post ipsum, ut eum ad se redu- ceret sanum; cumque abiret ille . . . tandem diluculo reperit, etjuxta mandatum regis ad ipsum reduxit (m s. Divionen se; Str. 15: i p s o q u e Pontifice deprecante, Luxovio cxnobio ut ei liceret, relicto sceculo, vacareDeo, huinili poposcit prece se dirigendum (Str. 16): quem pro- tinus illuc ire non distulit. § 10. Qui festin us in monasterium per- veniens, ibidem Ebroinum jam clericum invenit, dicensque, se a li- quid in eo peccasse, veniam sibi invicem petentes steterunt concordes (Str. 18 u. 19) . . .

85 cum illaudit] steht auf Rasur; der Schreiber hatte zuerst il fe fud mojf por lo von den Versen 115 u. 116 geschrieben. Vgl. Sp. S. 77 Anm. 96 Vgl. Passion, /". 412. 106 Über laiffaf nelfuf] = Z. 1 , Bl. 8, Sp. 3 des Paks. Neunten. 107 nelfuf]

nelfuft Lü.y doch lässt sich aus dem Grundstrich (Notenzeichen) nach f kein t 113 enauant] über dein zweiten a ein NeUma.

79 ciel irae] cele ire Pa.; ciel' irae (ire) Ba. Ba.1; ciel ira Mey. efdeuent] esdevint D. Ba. Pa. Mey. 83 poblen] poblent Pa.; por bien ou et ob lo rei Mey.; puople et Zu.; pobl' et Ba. Ba.1 88 -wie V. 46. 93 Meie eveschiet tenir nem leisl meu] meie Pa. 94 fempre] sempre m? D. ; semprem Ba. Ba.1 Mey. 95 u] un Pa. Mey. 96 pofci] pois que Pa. lai] lau D. Ba. Ba.1 Pa. 99 lifuf] Lusos D. Ba. Ba.1 Pa. ut] o Pa.; unt Mey. 100 cleri] clerj' D. Ba. LH.; clerc Pa. Mey. ille]

illo D. Ba. Ba.1; iluoc Pa.; illoc Mey. 101 liuol] li volst Pa. 102 p] par Pa.

per] por Pa. 105 ciel] cele Pa.; ciel' May. Ba. 107 fist lo por D(neu nel (ne 1)

fist por lui Dm. Pa. Mey. 108 paiaf] paias s D. ; paiast s' Pa. Mi 109 fincta]

feinte Pa. 110 fi] se Pa. in inftud] ins fud Ch. £>.; istud Ba. Ba.1; estut /.:.; estud Mey. Vgl. V. 228. 114 tid] fied D. Ba. Ba.1: feid (: odreiz) Pa.

85

lVr heilige Leodegar,

86

20 Rex chielperisgf ilfefudmojf |

poj lo regnet lo fouurent toit 117 uindrent parent eloj amic | lifanct .1. lieuurui cio confo: tent adambel" duof ue fent | ralgent inloj honojf |

21 Et ß .1. den fiftdra bien. quae j len ralat enfeuefquet.

123 et | euuruinf den fif dra miel !

quaedonc deueng anatemaz |

lbn queuque il acozonat ! 186 toth lo laifera recimer |

22 Dominedeu ilcio laiffat. | etadiable eomandat.

129 quar | doncfud mielletalui uint iluo luntierf femper reciut cum fulc enaut grand adunat |

132 lo regnepreft adeuaftar 2 |

23 A foc.aflamma. uai ardant | ,v agladief pcutan.

135 pojquaNt | ilpot tan fai demiel pojdeu | neluolt il obferuer ciel nefud j nez demedre uiuf

138 quital j exercite uidiil ; |

24 Adofteurj acillaciu dorn fanct | .1. uai afalier

l-il Depot intrer | enlaciutat defojf lauft fifti | gran miel etfc .1. mul en fud | trifl

144 pojciel tiel miel quae | defo.if uid. |

25 Sof clerief pref reueftiz | et ob fef croix fojf fen exit |

147 porro nexit uolli preier |

quaetot ciel miel laiffef po? | deu ciel euuruinf quäl horal | uid

150 penrelrouat lier | lofifl : |

::.»

W

Per idem tempus Hilderico defuncto, germanus ejus [Theodoricus] in regno sublim a t u r. H;ec audientes utrorumque amici . . . pergentes . . . de utrisque partibus ad supradictum monasterium, cogebant eos proce- dere et ad eorum domus remeare. Qui . . . consentientes acquieverunt deprecantibus {Str. 20). § 11. . . venerunt simul, Ebroinus scilicet cum Leodegario pontifice, in civitatem suam Augustoduno (Str. 21). Quam rem audiens tota civitas suscitata est in gaudium ... vero Ebroinus ... fuga nocte ab ipsa discessit civitate . . . Sed non post multum tem- poris, multis sceleribus gestis, collectis secum malorum sociis, Fran- corum per vim intravit fines et cum tyrannide crudelissima gerens, Theoderici gloriosi regis se praesentavit obtutui, a t q u e ab eodem restitutus est in priori gradu (Str. 22 u. 23). § 12. Major-domus effectus... adjunctis sibi nequissimis... sociis, consulere ccepit, quemadmodum... Pon tificem (Leodega rium) destruere potuisset. Ex his enim consiliariis duo . . . dixerunt. se posse eum rapere de- civitate, et in eo facere vin- dictam, ex qua malitiaEbroini esset satiata. Gavisus namque Ebroinus de eorum responso, dedit eis exercitum copiosum valde; qui confestim porrexerunr ad civitatem Eduam, et circumdantes eam cum eodem exercitu devastabant circa murorum circuitum (Str. 24).

^ 13. Haec enim Vir Dei prospiciens . . . tunc omnem der um civi- tatis aggregari jussit, et cum reliquiis, crucibus et choris psallentium obviam abiit cum Dei laudibus suis inimicis . . . Qui enim venerant ad eum puniendum, absque reverentia reliquiarum eum comprehen- derunt {Str. 25) . . .

137 medre] d aus t gebessert. 142 miel] auf Rasur (vielleicht r diertem mal Gr.); aus mal gebessert Ste.1 Nach V. 150 bleiben zwei am Schluss der Seile (Sf. 3) befindliche Zeilen frei. Hinter V. 156 ist wenigstens eine Strophe vergessen worden. Vgl. Pa. Mey. Ba1.

115 chielperingf] Chielperigs Ba.; Chelperis Pa. 116 por] per D. Ba. Ba.1;

par Pa. toit] tost Pa. Mey. 121 u. 123 den] donc Pa. 125 acoronat] at Coronet Pa.; a Coronet Ba. Ba.1. 127 ilcio] iluoc Pa.; in cio Ba. Ba.1; il lo Mey. 128 etadiable] et s'a diable Pa. Ba. Cs.; et a diable s Mey. Lü. Ba.1 129 quar] qui Pa. Ba. Ba.1

ijO femper reciut] sempre retint Pa.; vgl. Ha.; semprel tetint oder reciut Mey.; vgl. Bch. S. 21; semprel reciut Lü.; semprel reeivt (gespr. reeift) Cs. 134 agladief]

a gladi es D.; a gladies fglavies Pa.) Pa. Ba. Mey.; a gladie Lü. pcutan] persecutan(t) Pa. Ba. Mey.; les percutant Lü. 136 neluolt il] ne volt lei Sp. (Ste.) 139 adoftedun]

a Ostedun Pa. acillaciu] a celle cit Pa.; a celle civt Cs. 140 afalier] asalir D. Fa. Ba.1 Pa. Mey. 145 Sos cleries pres et revestiz (-it Ba.) Ch. D. Ba. Ba.1; Sos clercs a pris et

z Pa.; Sos cleries presdra revestiz Mey.; Ses clerjes prist il revestiz Lü. 147 porro nexit] por o n'exit Ba. Pa1.; por o ent eist Pa.; por o 'nt eissit Lü. uolli] volst li Pa.

S7

Der heilige Leodegar.

88

26 HÖR EN AUREZ LAS POENAS |

[granz Bl. 9. Sp. quaeil en fifdra liti|ranz 153 lipfidef tarn fud cruelf. | lif olf delcap lifaicreuer. cüfi laut ] fait mif len recluf.

158 nefoth nulf | om quef deuengunz.

27 Am laf lauuraf lifaitalier. hanc J lalingua quae (tut in queu.

159 fi laut toth uituperet. dift | euuruinf quitanfud mielf. hora | pojdud domdeu parlier.

162 ianon | podra maif deu laudier.

28 A terra ioth multfo afflicz. non | oct obfe cui en calüft.

165 fuper lipiez j nepodefter

quitoz lofat ilcon|demnetf.

ora perdud dondeu | polier. 168 ianonpodra maif deu | laudier. |

Z-3

10

29 Sedil nonadlingua parlier. | df exaudif liffof penfse-z. |

171 etüel nonadolf carhelf I

encojp lof adetfpiritielf.

et | fi encojpf agrand tojmeNt | 174 lanima nauura con folament. |

30 Guenef oth num cuil comandat. | 25 laiuf encaftref len menat. |

177 etenfef cant in ciel monftier. j

illo reclufdrent fc. 1.

domine | deuf inciel flaiel 180 iuifitet .1. | fonferuu 30

31 Lalabia li reftaurat.

ficum | defanz deu pref laudier. | 183 ethanc enaut merci fi grand. |

po? lierlofift ficum defanz. |

doc pref .1. apreier 35

186 pöble | ben fift credre indeu.

Qui pergentes, duxerunt eum extra civitatem et implentes jussa prin- cipis Ebroini eruerunt oculos ejus a capite (Str. 26 a d). Sed, cum lumen sustulerunt forinsecus humanuni, intrinsecus incluserunt divi- num {Str. 29 cd). Et tradentes eum custodibus, in quodam eum per- duxerunt coenobio, in quo latuit (Str. 26 ef) ... § 16. . . . Tunc (Ebroinus) jussit eum nudis gressibus per quam dam piscinam transduci, in qua erant petrae, sicut clavi incidentes acutce. Deinde evulso terrae pro- stratoque (Str. 28 a d) in cid er e linguam labiaque praecepit, ut dum . . . lingua ac labia essent incisa . . . lingiuv officio laudare nequiverit Creatore m (Str. 27, 28 ef) . . . § 17. Sed, qui absque vocibus cordium auditor est Deus, magisque optatur corde contrito, quam elatione superbo, suscepit vocem tacentis magis, quam elate loquentis; postulat sibi auxilium non vocis sed humilitatem c o r d i s ( Str. 29). Tunc (Ebroinus) quemdam accersivit vir um, nomine Waningum. Tu accipe, inquit. Leodegarium . . . Tunc acceptum ad suum perduxit csenobium, qui vocatur Fiscamrius, ubi erat congregatio sanctimonialium ac virginum (Str. 30) . . . in quo multis diebus conversans, habita stetit sub custodia. Nam et lingua prascisa solitum recipit officium, et magnum doctrime su£ semen ostendit in populo (Str. 31) . . .

165 pod] aus pot oder poir gebessert. 166 condemnetf] in condemned gebessert- Ste.1 168 non] aus m hergestellt: dem Schreiber schiebte, wie Gr. richtig bemerkt,

jamaif vor. 170 df] d hat den Querbalken wie d von V. 207, nur etwas verüasst Sr.

172 corp] hinter p ein f radiert, ad] a aus 1 gebessert.

156 devenguz Ba1. 157 Am laf] Ambas D. Mey. Ba.1: Ambes Pa.

161 pordud] perdud D. Pa. Mey. Ba.1 domdeu] dorn (don) de? Pa. Mey. 164 cui en calfift] lai on s'assist? oder ren 011 s'assist? D. 165 lipiez] lis piez D. Ba.1:

les p. Pa.; los p. Mey. 166 qui] que Pa. Mey. Ba.1 167 dondeu] don de? porlier] parlier Ch. D. Mey. Ba.1; parier Pa. 168 ianonpodra] ja nen podn

170 penfasz] pensers Pa.; penserz Mey.; pensez Cr. Ba.1 172 ancor (encor LH.)

les at espiritels Pa.; en cor (cuor Cs.j los ad espiritiels Mey. Cs. Ba.1; en corps, ols ad espiritiels Ste.; vgl. Sf. 174 lanima] l'aneme Pa. 175 Guenef] Guenin Pa.

176 encaftref] en cartres Pa. Mey. Ba.1 17S illo] iluoc Pa.; illoc Mey. 1S1 les levres li at restoret Pa.; la labia li ad restaurat Mey. Vgl. Sp. [82 laudier]

laudat Sp. 184 por lier] wie V. 167. 1S5 doc] donc Ch. D. Pa. Me\. Ba.1

.1.] s. Lethgiers Ch. D. apreier] a predier Pa. Me<\ Ba.1 1S6 pöble] lo y. vgl. Sp. fift] fist il Lü.

.so

Der heilige Leodegar.

90

32 Et euuruif: : cuillaudit. credren nelpot | antro queluid.

1S9 cum illouid | fudeorroptiof.

donc oct ablui [ duref raizonf.

elcojpf exaf|tra altirant. 192 peif li promeil | adenauant

33 A grand furo: agraN flaiel. Glrecomanda laudebert. |

196 cioli rouaÄ noit et di.

miel | li fef ft dontrequel uiu | ciel laudebert fura buonf 0111. |

196 .1. duii' afondom; | Bl.

34 11 liuol faire mult amet. beuure ' liroua a pojter.

901 garda li uid | grand elaritet. decel uindre | fud depardeu

40

45

Sp. 2

Z. 2

et ficum roojf | in cej efgranz 204 et ficum flam|mef clar ardaz |

35 Cillaudeberz quäl hoialuid. tojnefalf altref filloj dift.

207 ciefl | omnetiel mult ama <ti.

pojcui | telfcaufa uindeciel.

pojcielf | fignef queuidrent telf. 210 den | prefdrent mult aconlauder |

36 Tuit liomnedeciel paif. | treftuit aprefdreNt a ue|nir.

213 etfc .1. lifprediat.

dnö | deuillef lucrat.

rendet ciel | fruit fpiritiel. 216 quaedeuf | liaur& pdonat. |

37 Et euuruinf illaudit. | credere nelpot antro | queluid.

10

1">

20

§ iS. Eodem tempore vir glorios usTheodericus et idem Ebroinus syno- dum con voca ver un t . . . § 19. . . Tunc et ipsum (Leo de gar iura) ad eamdem synodum accersierunt; . . . seorsum rex et Ebroinus cum eodem conlationem fecisse dicitur, in qua eis multa prsedixisse futura et evenisse, manifestum esse conicitur. Ubi et Ebroinus in eadem pernicie perseverans, Multum tibi, inquit, verborum sublimitas per- suadet loquendo, martyr esse suspicaris, ideo te tarn temerarium ostendis . . . ut merueris, ita eris aeeepturus martyrium {Str. 32) . . . § 20. Tunc tradidit eura cuidam viro Chrodoberto: Accipe eum, inquit, sub magna custodia servandum; adhuc veniet tempus mortis s u ae exitium. Acceptum eum cum ad suam domum deduceret, cernens eum ex itinere ac infirmitate defessum {Str. 33), jussit ei dari ad refocillan- dum potum. Antequam pincerna ei assisteret, lumen mag n um, quasi in rotas circulo e cslo d escendens, super caput ejus refulsit {Str. 34). Tunc trementes omnes, qui hoc signum viderunt . . . quasi in excessu mentis positi sunt. Tandem quidem resumpti, simul glorificantes De um omnipotentem, conversi alter ad alterum dicebant: Vere hie Homo Dei servus est, et pollicebantur, se ad Deum totis virtutibus tendere. Tunc deineeps ejus praedicationibus peene omnes parentes, conjunx ac tamiliae domus ipsius conversi sunt ad Dei eultum {Str. 35): ac per hoc ejus famam audientes per cireuitum loci coneurrebant ad eum verbum salutiferum audire. 1 1 1 e vero non cessabat sua prsedi- catione eunetos instruere, qualiter ad regna caelorum valerent per- venire {Str. 36). Sed non post multum temporis . . . Ebroinus jam ob- stinat us, crudelitatem suam volens in eum perficere,

196 fef ft] Im Faks. fez, dessen z durchstrichen tmd vor dem ein {eingeschoben ist', dann Rasur von zTcwi Buchstaben und des tmteren Teiles von f in der Ligatur ft. fez.ifl aus fef.ift gebessert.- Ste.1 Mo. liest fefift. 198 Auf duif und dorn Neunten.

187 cuillaudit] si com l'odit Pa. 188 credren] cre(i)dre Pa. Mey. Ba.x

191 elcorpf] e 1 corps D.; el c(u)or Pa. Mey. exaftra] s'exastra (= exasperavit) D. ; exasprat Ba.1; vgl. G. Paris, Rcmania XVIII (1889), 136. 196 dontrequel] dentro

qu'il fqu'el Mey. Ba.J) Pa. Mev. Ba.1; vgl. Romania II, 314. 199 liuol] li volst Pa.

201 2 Grand elaritet vindre de cel; Garda si vit , fut de par deu Sp. (Ste.). 203 et ficum roorf] et cum roors D. ; eissi com ruode Pa.; eisi cum rode Mey.; Bch. Lü. u. Ba.1 halle)! an roorf fest (si com roors). 204 et ficum] eissi com Pa. flammef]

flamm' es D.; flamme est Pa. ardaz] ardanz D. Pa. Mey. Ba.1 206 torne] tornetZ>.; tornat Pa. 207 tiel] ciel D.; cel Pa. 208 uin] vient Pa.; vint Mey. Lü.; vind Ba.1 211 ciel] cest Pa. 212 aprefdrent] lai prisdrent Pa.; an presdrent Mey.

215 fpiritiel] espiritfijel Pa. Mey.; spirituel Ba.1

91 Sponsus. 92

219 eil bienf quel fift | eillipefat. 231 cio fud lonxdif quenon cadit. |

oeeidere locom|mandat. lai faprofmat queluifirid: j

quatromnef itra|mift aniez. 25 entro litalia lof pez de iuf. |

222 que lui aleffunt | decoller. 234 locojpf ftera femprefuf |

38 Litref uindrent afc .1. | 40 Delcojpf afaz lauez audit. |

iuf fe giterent afofpez. etdelf flaielf quegrand | fuftint. I

225 de lo? | pechietz que aurent fliz | 237 lanima reciunt | dominedeuf.

illof abfolf etpdonet. alf altref j fanz enueü encel.

loquarz | unf fei nom auadart il nof aiud ; ob ciel fenioj.

228 abuN | infpieth lo decollat | 240 pojcui fuftinc | telf paffionf; | 4

39 Et illaud tollut loqueu. | FINIT. FINIT LUDEXDO DICIT; locojpf eftera fobrelf piez. |

velocissimos post eum emisit equites nimium perniciosus, qui eum morte perimerent ... Hivero, qui venera n t ad eum perimendum, erant quatuor numero {Str. 37). Tres enim ex his provoluti sunt ad pedes ejus, deprecantes, ut eis indulgentiam daret, et benedictionem super eos dignaretur tradere. Quartus vero (Wadard u s) superbus astabat, eva- ginato gladio parat us ad eum in terimend um. § 22. . . . percussor ex- ten dens gladium, amputavit caput ejus {Sir. 38), et erectum corpus ejus substitisse quasi unius horas spatio dicitur. Sed cum nondum eum gladiator cadere cerneret, ipsurn pede percussit, ut vel sie citius in terram deeideret {Str. 39) . . .

225 Der ganze Vers und illof von V. 226 stehen auf radiertem lo quarz . . . infpieth von V. 227/8, die zuerst antieipiert waren, fliz] 1 in a gebessert Ste. 229 aud] d aus t gebessert. 239 aiud] d aus t gebessert.

219 cilli] si li Se. 220 oeeidere] a oeidre Fa.; oeeidere donc Mey. ad oeidre Lü. 222 aleffuni] alassent Pa. 227 lo] li Pa. Mey . auadart] aut Vadart

Pa. Mey. ßa.1 22S infpieth] ispieth D. Pa.'1: espet Pa.: espieth Mey. 233 entro litalia] entro taliat Pa.; entrol talia Mey. ßa.1; entre-1 taliat Ln. 234 ftera] esteret Pa.; eftera Mey. ßa.1 236 grand] granz Pa. Mey. 237 l'anme'nt reciut d. d. Ha. auima] l'aneme Pa. reciunt] reciut Ch. D. Mey. Ba.1; recut Pa.: reeivt Cs.

Sponsus. (K.)

Handschrift: Pariser Nationalbibliothek F. Lai. 11 39. Faksim

Coussemaker, Histoire de l'harnionit au moyen age, Paris 1852, Bl. \\

Drames liturgiques du moyen age, Rennes 1S60. S. 315 ff. (C.x). Drn</.< :

Raynouard, Choix des poesies originales des troubadours, Paus 1S17, //, 1 39 .^ < £.) :

M agnin, Journal general de t Instruction publique t 26 juiUet 1835 (Mg.); T. W

Early Mysteries, London 1838 (IV.); Fr. Michel, Theatre francais au

p. p. Monmerque et Fr. Michel, Paris 1842 (FM.): M agnin, Journal des Sa: an:

S. 85 ff. (Mg.1); Du Meril, Origincs latines du theatre moderne, Paris [849

Böhmer, Romanische Studien IV (1879), 99.^'. (Bö.); Koschwitt, Les j

monuments de la langue frangaise , (H reilbronn-) Leipzig (1879, 1SS0, 1SS4. 1

S. 48 ff.; Stengel, Zeitschrift für romanische Philologie, III (1879), 233 (&*)* ""J

Die ältesten französischen Sprachdenkmäler, Marburg (1SS4), 1901 . 5. 29 ff.

Bartsch, La langue et la litterature frangaises depuis It IX* ■<' au XIV*

Paris 1887, Sp.isff. (Ba.): Cloetta, Romania XXII(i&93), 177/'. (67.). /

Text ist von Schwan, Vetter und Hannappel mit der Us. neu :.

Über die Entstehung des Textes vgl. Morf , Zeit sehr. f. rom. Phu\ XXII

385 ff. (Mo.). Versbau: Coussemaker, a. a. 0.: Böhmer, a.a.O. S. 1

Schwan, Zeitschr. f. rom. Phil. XI (18S7), 469 ff. (Schw.); Cloetta, a.

S. 220 ff. Besserungsvorschläge und Lesarten : P. Meyer, Rom

93 Sponsus. 94

(1879), 465 ()A;i.); P. Merlo, la Cultura, Rivista , lettert td ärti, dir. da

R. Bonghit V (1884), 391 (Aferl.); Schwan, a.a.O. Mundart: Chabaneau, Revue des langues romanes 1891, -s'. 394; Cloetta, Romania, a. a. 0, S. 218 ff,

SP0NS9.

1 Ad eft fpÖfuf | qui eft 6 p quem fceluf primi ade

[xpiftuf uigilate uirginef [anobif dilui tur |

[Fol. 53 v. Z. 1 Hie pependit ut celefti patrie 5

p aduentu cui" gaudent tgaude | [nof redderet

[bunt hominef aedeparte inimici | liberof noftra-

8 Venit enim lib'erare gentium [heret

[originef 9 Venit fponfuf qui noftro:' fee-

quaf ppri— j mam Cbi matrem [lerum pia | cula

[fub iugarunt demonef mo2 te lauit at q; crueif

Hiceft adam qi fedf | per p [fuftulit patibula [pheta dicitur

PRUdetes |

Oiet uirginef aifo queuof dela uirgine enbetleem fo net

[dirum 18 e 11 um iorda | lauet elu te et

12 aifex prefen queuof co |man- Gaire

[darum 10 21 Eu fo batut gab let elai deniet |

atend& unef pof ihu faluaire fuf ela crot batut eclau figet

[anom Deumonumen defo entre pau | fet 5

Gaire noi | dormet F. 541'. Z. 1 24 Gaire

15 Aifel efpof queuof hora Ere forf ef laf criptura o dii

[tendcN: 27 gabrielf foi eu tra | mef aici

uenit en terra p lof | uoftref atend& lo que ia uenra praici

[pechet | 29 Gaire

2 cui 9] eiu9 Vetter und Hannappel; eiuf C. 3 lib'erare] lib'are Ste.1 12 aifex] aife& Vetter u. Ste.1; aifet (aif&) C; aifen C1 19 Wir haben die Böhmer sehe Zählung beibehalten, die den Refrai7t als zwei Verse rechnet. 27 eu] en Ste.1

Für die ersten zehn Zeilen giebt Mg.1 die Überschrift: Dicat Sacerdos; dM will Chorus für Sponsus schreiben; C. und Cl. nehmen Sponsus als Gesamttitel und über- schreiben den ersten Abschnitt Chorus. Vgl. Mo., der Gabriel ansetzt. 5 ppheta] „IV. und nach ihm andere prophetam" Bö. 10 Prudetes] Gabriel dM. Bö. Ste. Cl. [Accedant] Prudentes [et dicat] Gabriel Mg.1 11 Oiet] Oiez vos Ste. 12 aifex] ayez C. dM. Ste.; aiet Cl.; ais en Bö. Ba.; aiseus Schw. prefen] presens Schw. 13 atend& un efpof ihu] atendet l'espos dM.; tendet au spos Bö.; l'espos d'attendre Ste.; venra l'espos Schw.; atendet un espos Cl. 14 N'i dormez gueres Ste. noi] noi Mg. C.1 Cl., weil nur eine Note; die übrigen Hgg. no i. dormet] dormit R.; dormez Mg. C. Bö. 15 Aifel efpof] aise l'espos C.1; aise le spos Bö.; es vos l'espos Ste.; aici's l'espos odei aicies l'espos Cl. 16 uenit] venit ff. Bö.; il vint Ste. p] pre Cl. pechet] pechets Bö.; pechez Ste. 17 de] et de Sie. net] nets Bö.; nez Ste. 18 der Vers ist vielleicht interpoliert Schw. e flum] e[n 1'] flum dM. C; et flum Ste.; eu flum Cl. iorda] Iordan R. Bö. Sie. lauet] lavets Bö.; lavez Sie. luteet] luteets, vielleicht luteiet = lucticatus Bö.; bateet R.; bateiet CL; batizez Ste. 21 batut] batuts Bö. ; batuz Ste. gablet] gablets Bö.; gabez Ste.; gäbet Cl. laideniet] laidenjets Bö.; laidengez Ste. 22 e la] en la R. W. C. dM. Ste. crot] crots Bö.; crois Ste. batut] batuts Bö.; batuz Ste.; levet Cl. claufiget] claufigets Bö.; clofigez Ste. 23 Deu] den Mg. Bö.; n&\Ste.; eu (= el) Schw. Cl. defo entre-paufet] deso entreqoauset die meisten Hgg.; Bö. bessert desoentre pausets; Cl. liest desoentre pauset; Ste. bessert de sas Tont reposez. 26 E reforf ef] II est resors Ste. o] l'a Ste. dii] di Bö.; dit Ste. 27 eu tramef] en trames FM.; entrames C1; eu m'a trames Bö. CL; il m'a transmis Ste. 28 atend& lo que] attendez Tore car Ste. praici] par ci Sie.

95

Sponsus.

96

Fatve |

Nof uirginef que aduof uenimuf negligenter oleum | fundimuf

33 aduof orare fororef cupimuf ut tillaf qibuf nof | credimuf dolentaf chaitiuaf trop i auem [dormit

36 Nof co |mitef huiuf itinerif F. 5,

tfororef ei^dem generif

Z. 1

quam uif male | contigit miferif 39 poteftifnof reddere fup if Do

Partimini lu | men lampadibuf 42 pie fitif infipientibuf

pulfe nenof fimuf afo | ribuf

45

cum uof fponfuf uoc& infedibuf Dole

PRVdetef

4>

51

Nof precari precamur ampli uf 5 definite fororef otiuf | uobif enim nil erit meliuf dare precef p hoc ulteriuf |

Dolentaf | Ac ite nunc ite celeriter ac uendentef rogare dulciter | ut oleum ueftrif lampadibuf 54 dent eqidem uobif inertib ; Do | A mifere nof hie quid

[faeimuf uigilare numquid po | tui-

[muf F. 551-. Z. 1

hunc laborem que nunc p

[ferimuf

57

nobif nof med con | tulimuf 60 Dol

Et de nobif mercator otiuf quaf habeat mercef | quaf [fotiuf 63 oleum nunc querere uenimuf negligenter quod | nofme fun- [dimuf Dol 66 De noftroli queret nof [adoner nonau | ret pont alet en a

[chapter deuf merchaanf que lai ue et [efter

Dol |

52 rogare] rogate Ste.1 61 de] d& Ste.1 steht am Rande, ausserhalb des Kolumnenstückes.

64 nofme] nofm& Sie,1 69 Dol

31 [Accedant et dicant] Fatuae Mg.1 32 fundimuf] fudimuf dM. Mg.1 Bö. Cl. 33 ad uof] vos dM. Bö. Sclno. Cl.; Merl. bessert at vos. 34 Cl. stellt diesen Vers vor 32. ut tillaf] ut in illas R.; ut ad illas dM. C. Cl.; ut eccillas Bö. 47 otiuf] ocius Cl. 50 Dem Dolentaf schickt Bö. Fatuae voraus. Die andern Ifgg. se/ire.b n

die folgende Zeile den Prudentes zu und emendieren demgemäss die nach Dolentas not- wendige Ergänzung (avem in avet[z]). 51 Bö. schickt Prudentes voraus. Ac] At Cl. celeriter] celerius Bö. 52 ac] et dM. rogare] rogate Ba. dulciter] dulcius Bö.

54 Bö. lässt dem Verse Fatuae vorausgehen ; Mg. und die folg. Hgg. setzen es hinter diesen Vers. 56 A] Ah dM. C. Bö.; om. Mg.1 faeimus] feeimus dM. C.1 ; faciamus Mg.1 57 numquid] nonne Cl. 58 que] quem Mg.1 und die folg. rYgg. 59 nobif] nobis ipsis Ba. nofmed] etiam nosmed W.; nosmet stultae Mg.1; eheu nosmet dM.; nosmet ipsae Bö. Cl. 61 Et de] et det Mg. C. Bö. Ba. Merl.; ut det dM.; at det Cl. otiuf] ociuf Cl.; poseimus dM. 62 quaf fotiuf] quantotius Ba. fotius] socius Cl.; sol- vimus dM.; secius Bö. Vgl. Ste. a. a. 0. S. 46S. Merl. bessert quasi socius ebenso gern quamvis serius. 64 nofme] nosme[d] IV.; nosmet Mg.1 dM. C. Bö. I fundimus] fudimus Mg.1 dM. C. Bö. Cl. Vor V. 66 fügen IV. FM. Mg.1 dM. C. Ste. Ba. Prudentes ein. Cl. schiebt die Verse 66 69 zwischen 55 und 56 e. 68 und 69 fehlt nach ihm ein Vers. Vgl. Mo. 66 Vos nos querez de nostre oil a doner Ste. nof] no dM. 67 Mg. fügt Prudentes vor diesem Verse ein. non auret] no auret Mg.; no n'auret R. W. FM. Mg.1 Bö.; no 'n auret C; no'n avret CL; n'en aurez Ste. Vor 69 fügt Bö. Fatuae ein. Ste. liest den Vers: Helas chetives , trop i

avez dormit.

97 Alexiusleben. 98

Mercatoref.

Domnaf gentilf nouof couent TS A mifere nof ad quid uenimuf

[efter [F- 55 v- Z- *

nilo iamen aici a demo | rer nil eft enim illut quod

12 cofel queret DOUUof poem [querinr^ |

[doner fa tatum efl Inof uidebimuf

queret lo deu chi uof | pot 81 ad nuptiaf nunquam intrabimf>

[cofeler Dot |

o

Alet areir auoftraf faic ferof M ueniat fpöfuf

75 epre iat laf p deu | lo gloriof Avdi fponfe uo cef plan gen-

deoleo fafen lbcojf auof [tium

fai tef otoft q; ia uenra lefpof | 84 ap ire fac nobif oftium

fa cum | fotiif prebe remedi um

M ueniat._ SPÖS?. XPS.

A men dico uof ignof j co 5 atot k>2f maif uof | fo penaf

[nam caretif lumine liureaf

B7 quod qi pgunt p cul pgunt 90 enefern ora fer& meneiaf

[huiuf au | le lumine 0 I tpcip'tet' in ifemü |

A1& - chaitiuaf al& - malaureaf - M accipiant - eaf demonef -

74 faic] faie C. Ste.1 77 fa] auf dem äussersten Rande links stehend. 80 d in uidebimuf nickt mehr zu erkennen Hannappel. 81 nunquam] numquam C. Ste.1

82 m ueniat fpöfuf] am äussersten Rande.

70 no] n'i Ste. 71 lo iamen] lonjament Bö.; longuement Ste. 72 nouuof] nou uof FM. Bö. CL; non vos Mg.; no'n W. Mg1. dM. C; n'en Ste. doner] vos doner Ste. 73 queret lo deu] cherchez celui Ste. Nach dem Verse fehlt der Refrain

Ste. Cl. 74 uoftraf] vosts Bö.; voz Ste.; vost Cl. faic] sajes Bö.; sajas Ct.; sages Ste.; sine Mey. Vgl. Schw. 75 p] pre Cl. 76 Priez les d'oil facent secors a vos Ste. 77 o] ce Sie. q;] car Ste. Auch nach diesem Verse fehlt der Refrain Ste. Cl. 78 A] Ah Mg.1 dM. C. Bö. 85 cum fotiis] consoeiis Bö.; cum soeiis Cl. Nach diesen Worten schaltet Cl. auf den Rat G. Paris'' ein ad dulce prandium | Nostrae eulpae, womit er einen Vers gewinnt, remedium] te medium Bö. Hinter dem Verse fehlt der Refrain Cl. 86 ignofco] ignoro Bö. 87 qi pgunt] qui mergunt dM.; qui perdunt W. Bö. Ba. Cl. lumine] limine W. Mg1. dM. C. Cl. 89 A peines estes a toz jors mais livrees Ste. tot] tots Bö. fo] sot Ba. 90 en] et en Ste.; e en CL; enz en Ba. efern] enfern W. Mg.1 (enferz Mg.); enfer Sie. ora] ades Ste.

Alexiusleben. (F.)

H and sehr if len : 1) L (Hildesheim, früher in Lamspringe) XII. Jahrh., hier nach der Photographie diplomatisch abgedruckt; vgl. Faksimile. 2) A (As burn harne) XU. yahrh.; von späterer Hand ist durch Rasuren und Korrekturen der Text geändert, um die Assojianzen in Reime zu verwandeln. Hier nur der ursprüngliche Text der ersten Hand; ( ) bed. noch erkennbare, radierte und beschriebene, . . . nicht mehr lesbare Stellen. Diese Verstümmelung wird mit f. \6v immer seltener und hört 18^ auf. (Kopie von Dr. Vogels.) 3) P {Paris I9525), XIII. Jahrh. Fine von mir angefertigte Kollation wurde mit einer Dr. Bok emulier gehörenden Abschrift und der letzte Korrekturabzug von Dr. Brezel mit dem Original verglichen. 4) S (Paris 12 471) XIII. Jahrh., erzueiterte Umarbeitung in freie, assonierende Tiraden. Finer von mir angefertigten Kollatiott sind nur die dem ursprünglichen Text direkt entsprechenden Stellen entnommen. 5) M a. (Paris

Foerster und Koschwitz, Altfr. Uebungsbuch I. 2. Aufl. 4

99 Alexiusleben. ioo

1553) XIII.jXIV. Jahrh., b. (Carlisle XIII. Jahrh. Kollation v. Jackson in Rom. XVII, 107 ff.). Ich führe nur die L näherstehenden Varianten an. Gereimte Überarbeitung der voraus gellenden Redaktion. (Kollation und Varianten wie bei S.) Eine noch späteri, in vierzeiligen , einreimigen Strophen aus Alexandrinern bestehende Redaktion Q (kritisch bcarb. v. L. Pannier 1872) ist für die Feststellung des urspr. Textes ohne Belang, auch S, zumal M nur sekundär1}. Wegen anderer Bearbeitungen s. G. Paris, Rom. VIII, l&3 ff.: J. Herz, De s. Alexis, Frankfurt a. M, 1879. Faksimile: E. Stengel besorgte eine Photographie von L (1882). Drucke u. Ausgaben: I. Einzelne Hand- schriften: a. L, von W. Müller in ZfdA. V, 299 fg. (1845;; von G essner in Herrigs Archiv 1855 XVII, 189 fg. , dazu Kollation von Lücking Altfr. Mundarten : S. 13; G essners Text abgedruckt von E. Lidfors in Sept anciens Textes Lund 1866. Von E. Stengel in A. u. A. I S. 3 fg. (1881) mit den Varianten der andern Hand- schriften, den lesarten der Herausgeber und eigenen Besserungsvorschlägen ; s. Nachträgt a. a. 0. /, 2 S. 252 fg. (St.). b. S von G. Paris in La vie de s. Alexis 1872 S. 222 fg. (Anastatischer Abdruck [1887].) c. M ebendaselbst S. 279 /. II. Kritische Ausgaben: a. Text von L, kritisch gebessert durch P von K. Hof mann in SBdkA in München 1868, /, I fg. (H). b. Kritischer, orthographisch uniformierter Text nach allen Handschriften von G. Paris a. a. 0. S. 139 fg., enthält I. P anni er s krit. Ausgabe von Q; (P.). c. E. Lidfors s Choix d'anciens textes Lund 1877 S. 11 fg. „Le texte . . represente L; les variantes et les corrections dipendent des travaux de M. G. Paris (1872) et de M. Lücking". III. Bruchstücke: K. Bartsch in Chresto- mathie de l'anc. frang. (4. Aufl.) 1880: R. 1 67 (nach G. Paris, aber, zumal in der Orthographie, verbessert); P. Meyer in Recueil d'anc. textes 1874 Strophe 79 110 (Text nach P.; die zoenigen Abtveichungen sind mit Vfi. bezeichnet). Besserungs- vorschläge: Th. Müller in K. Hofmanns Ausgabe a. a. 0. S. 37 (M.); A. Tobler in der Anzeige der G Paris' sehen Ausgabe GGA. 1872 Stück 23, S. Sgl fg. (T.). Quelle: Die latein. Vita des Heiligen in AA. SS. 17. Juli. S. Mass mann, S. Alexius Li Quedlinburg 1843, VS^ &• Stengel a. a. 0. S. 60 fg.; nach Hss. in Monte Cassino hgg. in Mise. Cassinese I 1897. Parte II, 1. Agiographica S. 10 24. Vgl. daselbst Rhythmus in honorem s. Alexis (Hs. v. Admojit) S. 1 9. (Die J'ita ist für die Text- konstitution -wertlos, und wurde daher hier nicht abgedruckt.) J. Brauns , Über { u und Entzvicklung der altfr. Cancun de saint Alex. 18S4. M. F. Blau, Zur Aiex:us- legende (I) 1888. ('/ ti. II erschienen in Germania i888)v vgl. Rom. XVIII, 29g Amiaud, La legende syriaque de s. A. Ec. des Haut. Etud. 1S89. Heimat: . mandie: G. Paris S. 43 ff. 136 (1872 a. a. 0.)\ G. Lücking, Die ältesten altfrauz. Mundarten 1877, S. 208 ff. Östliche Normandie: G. Gröber Grundriss IIa S. 443. Mutmasslicher Verfasser Tetbald v. Vernon , Kanonikus in Ronen. G. Paris a. a. 0. S. 43, La litt, normande 1899 S. 32; Suchier u. Birch- Hirschfeld Gesch. d. franz. Litter. 1900 S. 102; G. Gröber Grundriss IIa S. 443. Dazu passt -wenig das Versmass und der echt volkstümliche Ton, der an die ältesten Chansons de gest, Das

Gedicht ist offenbar zum Spielmannsvortrag bestimmt. Über einen solchen Vortrag in Lyon (gleich itach der Mitte des XII. Jahrb.), der den Lyoner Kaufmann Petrus J': im Innersten seines Herzeus erschütterte, berichtet der Chron. Land. (s. Bouquet Recueil XIII 5. 680/.): Is [Petrus Valdus] quadam die dominica cum declinasset ad turbam quam ante joculatorem viderat congregatam , ex verbis ipsius compunetus fuit . . . Fuit enim locus narrationis eius qualiter beatus Alexis in domo patris sui beato fine quievit','. QV, .. , Zeit: Mitte des XI. Jahr hundert*. *?&; **£•/: »%' '.&?

1) Die zahlreichen, irrigen Angaben über Lesarten der einzelnen Handschriften in den bisherigen Abdrucken sind als unnütz nicht wiederholt. Die Tt x t abiveichungen der -. trs hiedener. Herausgeber sind nicht vollständig, wenn auch sehr, vielleicht noch immer, zu reichlich angegeben.

Tci cumencet amiable cancun efpiritel raifun dieeol no ] ble barun eufemien par L29VJ A num. e de lauie de fum filz boneu | ret del quel nuf auum oit lire ecanter. par le diuine | uolentet. il defirrablef icel ful filz angendrat. Apref le naifance j co fut

Prolog nur in L, 1 12, abgedruckt bei WM S. 300, H S. 9, P (uniform

nach HS. 8 fg. in Reimprosa (dem PS. 1 17 zustimmt), -wie die QLdR . Tiraden (um u. e1) geschrieben. Die zwölf Zeilen des Prologs sind a "- und rot geschrieben, ebenso vom Text die zwei ersten Seiten (29^ 301).

I B grosse Initiale von zzuölf Zeilen Länge. 4 icil // | ad angendret Bes. II .

Alexiiisleben.

emfef de deumethime amet. e de pere e de mere par grant certet nurrit. lafue iuuente fut honefte e fpiritel. | Par lamiflet delfurerain pietet Lafue fpufe iuuene cüman-|' dat alfpuf uif de aeritet ki efi anful faitur e regnet [ an trinitiet. Icefla iftorie eil amiable grace efuuerain | confulaciun acafcun memorie fpiritel. lef quelf uiuent | puremeni 1 * » falunc caftethet. e dignement fei delitent | efgoies de] ciel & ef noces uirginels.

6 nur. p. gr, certet stellt um II. 7 suverain ///' j pietet] pedre bes., P. cnmandet bes. IT. 10 consulacium II.

7 8 ad

|2ov| 1. Bonl" fut lifeeles al tenf ancienur

quer | feit iert e ioftife & amur.

li ert creance dunt ore niat nul prut.

tut eil muez | pdut ad fa colur

ia maif niert tel cum | fut af aneeifurf.

f. 26«] Bonl" fu li ßeclef al tenf ancienor car feiz ert 7 iuftife 7 amor li ert creance dunt or ni a nul pro tot eil muez perdue a fa color iamaif niert tel cumiu af ancheforf

A [nv| Bonf fu li fieclef al tenf ancienur I kar feif iert e iuftife e amur

ü iert creance | dunt or ni ad

tut efl muez perdu ad | fa culur ia maif nier tel fu af anceffur(s) |

1 [Var, zu A) a = S. Cha en arriere au t. M | b === S. Fois fu en t. M \ c or S | nul] mais S; Et uerites creanche et doueors M \ d tut] Si S | perdue 5 | ualour S; Mais ore eil frailes et plains de grant dolors M \ e fehlt S

2. Altenf noe & altenf | abrahä & al dauid cjui deuf par amat | tant bonf fut lifeclef iamaif nert liuailant. | uelz eft efrailef tut fen uat remanant. | lift ampairet tut bien uait remanant. |

AI tenf noe 7 al tenf abraam et al daui que deuf ama tant bonf fu li fieclef iamaif niert fi uaillant utex eil 7 frailef tot fen uait declinant fi eft enperiez tut bien i uait morant

A AI tenf noe e al tenf abraam e al tez dd que def | par ama tant fud bonf li fieclef iamaif niert | fi uaillant fallef eft li fieclef. tut fen uait j declinant fi eft empiriez tut fen uait remanät

2 a = S, tans Moyfent M \ b c stellt um S | b qui] que S | Au tans D. M, = L b \ c Fu bons S \ narons mas fi M \ d ** (d. k. Wortlaut vei schieden] S | defalant M. declinant b \ e Fraifle eft la uie . . . et li biens ua morant S \ ~ M (remanant)

3. Puif icel tenf q df nuf uint faluer noftra | aneeifur ourent criftientet.